Các nhà mạng Trung Quốc thấm mệt sau 15 năm bạo chi

Chu kỳ đầu tư khổng lồ cho mạng 5G đã chính thức khép lại, nhường chỗ cho một thực tế khắc nghiệt hơn: tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận đang chững lại rõ rệt. Đứng trước áp lực đó, các gã khổng lồ viễn thông đang buộc phải xoay trục chiến lược phân bổ nguồn vốn, chuyển từ việc kiến tạo hạ tầng sang việc tối đa hóa chi trả cổ tức nhằm đáp ứng cơn khát ngân sách của cổ đông nhà nước. Quyết định mang tính cấu trúc này đang tạo ra những dư chấn dữ dội, giáng những đòn nặng nề lên vai các nhà cung cấp thiết bị phần cứng như ZTE, buộc họ phải tìm đường thoát thân tại các thị trường hải ngoại đầy rủi ro.

China Mobile, China Telecom và China Unicom đều thắt lưng buộc bụng

Hồi kết của kỷ nguyên bùng nổ 5G và sự xoay trục đầu tư

Dữ liệu tài chính cho thấy một sự thu hẹp quy mô đầu tư vô cùng mạnh mẽ. Tổng chi tiêu vốn của "bộ ba" nhà mạng quyền lực nhất Trung Quốc – bao gồm China Mobile, China Telecom và China Unicom – cùng với China Tower (thực thể sáp nhập tài sản trạm thu phát sóng của cả ba), đã dừng lại ở mức 315 tỉ nhân dân tệ (tương đương 45,6 tỉ USD) trong năm 2025, đánh dấu mức giảm sâu 10,2% so với năm trước đó. Bước sang năm 2026, các dự báo chỉ ra rằng tổng Capex sẽ tiếp tục bốc hơi thêm 8,2%, rơi xuống ngưỡng 289 tỉ nhân dân tệ. Con số này đưa quy mô đầu tư của toàn ngành lùi về sát với mức đáy của năm 2011 (255 tỉ nhân dân tệ).

Để thấy rõ sự thu hẹp này, cần nhìn lại những chu kỳ bùng nổ trước đó. Đỉnh điểm của cơn sốt hạ tầng 4G vào năm 2015 đã ngốn tới gần 440 tỉ nhân dân tệ, trực tiếp dẫn đến việc chính phủ phải can thiệp, hợp nhất và tách riêng mảng kinh doanh trạm thu phát sóng vào năm 2014 nhằm bảo toàn nguồn lực. Tương tự, cơn sốt 5G cũng đã tạo ra một làn sóng đầu tư khổng lồ, đạt đỉnh 384,8 tỉ nhân dân tệ trên cả bốn thực thể niêm yết vào năm 2023. Tuy nhiên, bữa tiệc nào cũng đến lúc tàn. Cách đây một năm, cựu Chủ tịch China Mobile Yang Jie đã đưa ra một lời tiên tri chính xác trước khi từ nhiệm: "Quy mô đầu tư tổng thể trong hai đến ba năm tới sẽ tiếp tục giảm đều đặn".

Giờ đây, sự thu hẹp đó không chỉ là dự báo mà đã trở thành định hướng quản trị. Chủ tịch kiêm CEO China Telecom, ông Ke Ruiwen, thẳng thắn tuyên bố công ty sẽ "tiếp tục tối ưu hóa" chi tiêu vốn. Sau khi cắt giảm 14% chi tiêu thực tế trong năm ngoái, hãng sẽ tiếp tục mạnh tay gọt giũa thêm 9,2% trong năm 2026, đưa ngân sách đầu tư xuống còn 73 tỉ nhân dân tệ. Tại China Unicom, Chủ tịch Dong Xin cũng nhấn mạnh trọng tâm mới là "hiệu quả đầu tư" và duy trì một "mạng lưới siêu tinh gọn". Các nhà mạng hiện đang gạt bỏ sự cạnh tranh để bắt tay hợp tác dùng chung hạ tầng 5G nhằm vắt kiệt giá trị từ nguồn ngân sách ngày càng eo hẹp.

Sự xoay trục này không đơn thuần là việc thắt lưng buộc bụng, mà là một sự tái cơ cấu dòng vốn. Nguồn lực đang được chuyển hướng rõ rệt từ hạ tầng kết nối cơ bản sang việc nâng cao năng lực điện toán và trí tuệ nhân tạo (AI). Chuyên gia phân tích viễn thông Kyna Wong từ Citi tại Hong Kong nhận định, dù tổng chi tiêu vốn đi xuống, sẽ có một "sự nghiêng về mặt cấu trúc dành cho cơ sở hạ tầng điện toán và AI" trong những năm tới, phản ánh nỗ lực chuyển mình thành các công ty công nghệ cung cấp giải pháp đám mây thay vì chỉ bán băng thông thuần túy.

Áp lực nộp ngân sách và nghịch lý lợi nhuận – cổ tức

Quá trình thu hẹp đầu tư diễn ra trong bối cảnh bức tranh kinh doanh cốt lõi của các nhà mạng đang phủ một màu xám xịt. Cả doanh thu và lợi nhuận ròng đều đang đối mặt với áp lực đình trệ nghiêm trọng. Tốc độ tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận ròng tại China Telecom và China Unicom chỉ lẹt đẹt ở mức dưới 1%. Ngay cả "anh cả" China Mobile – nhà mạng không dây lớn nhất thế giới với hơn 1 tỉ thuê bao – cũng chỉ ghi nhận mức tăng doanh thu vỏn vẹn 0,9% so với cùng kỳ năm trước, đạt 1,05 nghìn tỉ nhân dân tệ. Tồi tệ hơn, lợi nhuận ròng của gã khổng lồ này lại teo tóp mất 0,9%, lùi về mức 137,09 tỉ nhân dân tệ.

Tuy nhiên, thị trường lại đang chứng kiến một nghịch lý tài chính: bất chấp sự tăng trưởng cận biên, thậm chí là suy giảm lợi nhuận ròng, chính sách chi trả cổ tức tiền mặt tại cả ba nhà mạng lại tăng vọt một cách bất thường. Cổ tức cả năm trên mỗi cổ phiếu của China Mobile sẽ ở mức 5,27 đô la Hong Kong (tăng 3,5%), nguyên nhân là do công ty đã chủ động kéo tỷ lệ chi trả cổ tức (payout ratio) tăng thêm 2 điểm phần trăm, lên mức cao ngất ngưởng 75%. China Telecom cũng không kém cạnh khi nâng tỷ lệ này thêm 3 điểm, đẩy cổ tức hàng năm tăng 4,7% lên 0,2720 nhân dân tệ/cổ phiếu. Nhà mạng nhỏ nhất, China Unicom, cũng điều chỉnh tăng 3,1% mức cổ tức. Tổng cộng, núi tiền mặt mà ba công ty này dốc hầu bao để chi trả cổ tức lên tới khoảng 130 tỉ nhân dân tệ.

Sự hào phóng trái khoáy này không xuất phát từ năng lực tài chính nội tại, mà đến từ "bàn tay vô hình" của Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC). Tổ chức cấp bộ này nắm giữ cổ phần chi phối tại hàng trăm tập đoàn khổng lồ của Trung Quốc, bao gồm cả ba công ty mẹ của các nhà mạng trên. Đối mặt với áp lực bão hòa kinh tế, SASAC đã liên tục phát đi các chỉ thị cứng rắn, yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước (SOE) phải gia tăng tần suất và quy mô chi trả cổ tức bằng tiền mặt.

Hơn thế nữa, ngành viễn thông đang đóng vai trò là "con bò sữa" quan trọng để duy trì nguồn thu cho ngân khố quốc gia. Bộ Tài chính Trung Quốc gần đây công bố họ đã thu về 37,842 tỉ nhân dân tệ từ lĩnh vực này trong năm qua (chủ yếu từ ba công ty mẹ chưa niêm yết). Con số này chiếm tới hơn 10% tổng thu nhập từ các tập đoàn nhà nước, chỉ đứng sau sự đóng góp khổng lồ của vị thế độc quyền ngành thuốc lá và hóa dầu. Khi các lĩnh vực bất động sản và sản xuất suy yếu, gánh nặng bơm tiền cho nhà nước đang đặt trĩu lên vai ngành viễn thông.

Cú sốc dội xuống chuỗi cung ứng và lối thoát của ZTE

Khi các nhà mạng thắt chặt hầu bao, sóng xung kích lập tức dội thẳng xuống toàn bộ hệ sinh thái cung ứng, tạo ra một viễn cảnh vô cùng u ám cho các nhà sản xuất thiết bị. ZTE, một trong những cái tên từng được hưởng lợi lớn nhất từ các làn sóng vung tiền xây dựng hạ tầng viễn thông tại Trung Quốc trong quá khứ, đang phải trả giá đắt. Báo cáo tài chính năm ngoái của ZTE phơi bày một cú sốc thực sự: lợi nhuận ròng lao dốc không phanh 33,3%, chỉ còn 5,617 tỉ nhân dân tệ.

ZTE bắt đầu gặp khó ở thị trường trong nước

Dù tổng doanh thu của ZTE vẫn vớt vát được mức tăng 10,4% (đạt 133,89 tỉ nhân dân tệ), nhưng mảng kinh doanh cốt lõi – mạng lưới viễn thông (carrier network) – lại là một thảm họa. Đây vốn là bộ phận đóng góp lớn nhất vào cả doanh thu lẫn lợi nhuận của tập đoàn, nhưng đã ghi nhận mức sụt giảm hơn 10% ở cả hai chỉ tiêu. Trong báo cáo thường niên vừa công bố, ban lãnh đạo ZTE ngậm ngùi thừa nhận mảng kinh doanh nhà mạng "phải chịu áp lực lớn, do đầu tư của các nhà mạng trong nước tiếp tục sụt giảm khi quá trình xây dựng mạng 5G đã bước vào giai đoạn bão hòa".

Bị dồn vào chân tường ngay tại sân nhà, ZTE không còn cách nào khác ngoài việc tìm đường bành trướng ra các thị trường hải ngoại. Đối với các sản phẩm mạng không dây, công ty khẳng định đã cắm rễ sâu hơn tại các nước đang phát triển. Đáng chú ý là việc giành được thị phần lớn trong dự án tích hợp mạng kép tại Indonesia và triển khai thương mại các sản phẩm 5G tại thị trường Việt Nam. Hành trình "xuất ngoại" này còn vươn tới Bangladesh, Kazakhstan, Cameroon, Tanzania và cả Philippines – một động thái đầy rủi ro khi quan hệ song phương giữa Bắc Kinh và Manila đang leo thang căng thẳng tột độ xoay quanh các tranh chấp hàng hải trên Biển Đông. ZTE thậm chí còn không ngần ngại tiến vào Myanmar, quốc gia đang bị phương Tây trừng phạt kinh tế và cô lập sau các biến cố chính trị nội bộ.

Giới phân tích tài chính tỏ ra vô cùng bi quan về triển vọng ngắn hạn của chuỗi cung ứng thiết bị. Chuyên gia Edison Lee từ Jefferies nhận định mức giảm chi tiêu của các nhà mạng "tồi tệ hơn" so với kỳ vọng ban đầu và dự báo "sự yếu kém này sẽ tiếp diễn trong giai đoạn 2026/27". Jefferies hiện đang duy trì khuyến nghị "kém khả quan" (underperform) đối với cổ phiếu ZTE. Trong khi đó, Kyna Wong từ Citi – người giữ mức đánh giá "trung lập" – cũng đồng tình rằng sự suy thoái của mảng kinh doanh thiết bị viễn thông nội địa đã vượt xa các kịch bản dự phòng.

Dù doanh thu từ mảng viễn thông quốc tế có thể mang lại một tia hy vọng, nó cũng chỉ đủ sức "bù đắp một phần" cho lỗ hổng khổng lồ mà các nhà mạng quốc doanh Trung Quốc để lại. Cuộc đua sinh tồn của các nhà cung cấp thiết bị viễn thông giờ đây không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn phụ thuộc vào khả năng luồn lách qua những khe hẹp của địa chính trị toàn cầu.

Bùi Tú