Bước qua song sắt, còn lại một tâm son

Hoạt cảnh về đồng chí Trần Bình – Khí phách người chiến sĩ công an trẻ tuổi.

Những ngày tháng Tám, Di tích Nhà tù Hỏa Lò kể lại câu chuyện về những con người đã đi qua lao tù mà không đánh mất niềm tin và khí tiết. Qua trưng bày chuyên đề “Tâm son, chí thép”, những năm tháng khốc liệt của lịch sử hiện lên qua số phận những cán bộ, chiến sĩ từng bị bắt, giam cầm, tra tấn nhưng vẫn giữ trọn lòng son sắt với Tổ quốc.

Một thế hệ giữ trọn khí tiết

Điều làm nên chiều sâu của “Tâm son, chí thép” không chỉ nằm ở những mốc thời gian, hiện vật hay tư liệu, mà ở những số phận phía sau. Đó là những con người từng đối diện với tù đày, tra tấn và cái chết, nhưng không để nghịch cảnh làm lay chuyển niềm tin. Câu chuyện về Trần Bình, người chiến sĩ Công an trẻ tuổi, là một trong những lát cắt ám ảnh ấy.

Xuất thân trong một gia đình nghèo, năm 18 tuổi, Trần Bình tình nguyện gia nhập Công an quận 6, Hà Nội, được chọn vào đội “Hành động”. Tháng 12/1947, ông bị địch bắt, giam tại Hỏa Lò và tra tấn nhưng không khuất phục. Bị kết án tử hình, ngày 19/5/1949, ông bị xử bắn tại cầu Đuống.

Câu chuyện ấy được tái hiện qua hoạt cảnh “Khí phách người chiến sĩ công an trẻ tuổi” tại lễ khai mạc trưng bày. Điều lay động không chỉ là cái chết của người chiến sĩ 20 tuổi, mà là khí phách và niềm tin ông giữ trọn đến phút cuối.

Trưng bày chuyên đề “Tâm son, chí thép” diễn ra đến hết ngày 30/12/2026 tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò.

Trần Bình được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1995. Câu chuyện của ông là một trong những lát cắt tiêu biểu về chín cán bộ được giới thiệu tại nội dung “Tâm son, chí thép” – những con người đã góp phần xây dựng lực lượng Công an từ những ngày đầu và kiên cường trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc.

Mỗi người một hành trình, nhưng đều gặp nhau ở bản lĩnh không khuất phục trước nghịch cảnh. Lê Giản, tên khai sinh Tô Gĩ - Tổng Giám đốc đầu tiên của Nha Công an Việt Nam, từng nhiều lần bị bắt, giam tại Hỏa Lò từ khi còn trẻ rồi bị đày lên Trà Bắc, Bắc Mê, Hà Giang - nơi được ví như “địa ngục giữa đại ngàn”.

Ký ức về ông được nối dài qua lời kể của con gái, bà Tô Việt Hồng. Đứng giữa Hỏa Lò, nơi cha từng chịu đựng những đòn tra tấn cùng đồng đội, bà xúc động khi nhớ lại những câu chuyện ông từng kể về năm tháng tù đày. Lịch sử vì thế không còn là những trang tư liệu, mà trở thành ký ức của một gia đình và một thế hệ.

Nguyễn Tạo nhiều lần bị bắt, hai lần vượt ngục thành công rồi trở lại hoạt động cách mạng. Hoàng Hữu Kháng cùng 11 bạn tù vượt ngục Chợ Chu, sau này trở thành cận vệ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và có 36 năm gắn bó với lực lượng Cảnh vệ.

Mai Chí Thọ từng trải qua nhiều nhà tù trước khi trở thành Đại tướng đầu tiên của Công an nhân dân Việt Nam. Nguyễn Đức Minh vượt ngục Hỏa Lò, tiếp tục hoạt động cách mạng và có nhiều đóng góp cho ngành Công an thời kỳ đổi mới.

Những cuộc đời khác nhau nhưng lại cho thấy lao tù có thể giam giữ thân thể, nhưng không thể khuất phục ý chí. Đó cũng là chiều sâu của “tâm son, chí thép” - phẩm chất được tôi luyện trong nghịch cảnh, khi con người phải lựa chọn giữa sự an toàn của bản thân và trách nhiệm với Tổ quốc.

Lịch sử trở thành trách nhiệm hôm nay

Những câu chuyện về các nhân vật được đặt trong dòng chảy hình thành và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân. Từ năm 1930, dưới sự lãnh đạo của Đảng, các tổ chức vũ trang, bán vũ trang như Đội Tự vệ, Đội Danh dự trừ gian, Đoàn Hộ lương diệt ác, Đội Trinh sát... lần lượt ra đời, làm nhiệm vụ bảo vệ cơ sở Đảng, trừ gian và hỗ trợ phong trào cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, lực lượng Công an được tổ chức ở ba miền với Sở Liêm phóng ở Bắc Bộ, Sở Trinh sát ở Trung Bộ và Quốc gia tự vệ cuộc ở Nam Bộ. Ngày 21/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 23/SL, hợp nhất các Sở Cảnh sát và Sở Liêm phóng trên toàn quốc thành Việt Nam Công an vụ, đặt nền móng cho quá trình xây dựng, trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân.

Những dấu mốc ấy mở đầu cho “Sự ra đời của lực lượng Công an nhân dân”, dẫn người xem đến câu chuyện về những con người góp phần làm nên lịch sử của lực lượng. Từ cội nguồn ấy, trưng bày đi vào những năm tháng khốc liệt với “Tâm son, chí thép”, rồi nối dài đến hiện tại qua “Tiếp bước cha anh - Giữ vững bình yên Tổ quốc”.

Ba nội dung tạo thành một mạch kể liền mạch, nhưng có lẽ, giá trị của một trưng bày lịch sử không chỉ nằm ở những cái tên hay mốc thời gian người xem ghi nhớ, mà ở những gì còn đọng lại sau khi bước ra khỏi không gian ấy.

Với bà Tô Việt Hồng, đó là cuộc trở về cùng ký ức với người cha; với những người trẻ như chị Tô Diệu Khanh, đó là lòng biết ơn đối với những thế hệ đã hy sinh để đất nước có được hòa bình hôm nay. Nhưng lòng biết ơn, như chị Khanh chia sẻ, không chỉ dừng ở ghi nhớ mà cần được chuyển hóa thành hành động, thành nỗ lực trong cuộc sống và những đóng góp cho cộng đồng, đất nước.

Đó cũng là sự gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại trong “Tâm son, chí thép”. Nếu những người chiến sĩ năm xưa đối diện với nhà tù, tra tấn và pháp trường, thì hôm nay, những người khoác trên mình màu áo Công an tiếp tục đối diện với những thử thách, bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, ứng phó thiên tai, hỏa hoạn, sự cố, tai nạn và hỗ trợ Nhân dân trong những thời khắc hiểm nguy.

Hoàn cảnh đã đổi thay, nhưng giá trị vẫn được trao truyền, đặt trách nhiệm với Tổ quốc và Nhân dân lên trên lợi ích riêng. Vì thế, “Tâm son, chí thép” không chỉ kể lại một quá khứ đã qua, mà đặt những câu chuyện ấy trước thế hệ hôm nay.

Những cánh cửa nhà tù đã mở, những người tù năm ấy đã trở về với lịch sử. Nhưng những gì họ để lại không bị khóa lại phía sau song sắt. Đó là niềm tin được tôi luyện trong nghịch cảnh, khí tiết không khuất phục và lòng son sắt với Tổ quốc. Bước qua song sắt, còn lại một tâm son - giá trị mà thời gian không thể lấy đi.

Trần Hoà