Bước ngoặt mới ở Trung Đông nhìn từ cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran

Tiến sĩ Khaled Khalifa - Chủ tịch Hội đồng Đối ngoại Arab tại Israel.

Đó là nhận định của Tiến sĩ Khaled Khalifa - Chủ tịch Hội đồng Đối ngoại Arập tại Israel, trong cuộc trao đổi với phóng viên TTXVN tại Tel Aviv.

Theo Tiến sĩ Khaled Khalifa, cuộc chiến, khởi đầu dưới các khẩu hiệu như “làm suy yếu Iran, xóa bỏ chế độ Cộng hòa Hồi giáo và vẽ lại bản đồ Trung Đông”, cuối cùng lại kết thúc bằng một thực tế hoàn toàn khác so với những gì Mỹ và Israel từng hoạch định.

Những ngày gần đây, các cuộc tranh luận đã gia tăng mạnh mẽ trong giới chính trị và truyền thông Mỹ, đặc biệt trong phe cánh hữu thân Israel, về vai trò của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong việc thúc đẩy Tổng thống Mỹ Donald Trump lao vào cuộc chiến này. Điều đó ngày càng lộ rõ sau những chia rẽ sâu sắc ngay trong chính phong trào bảo thủ Mỹ, khi nhiều nhân vật chính trị và truyền thông từng ủng hộ ông Trump công khai chỉ trích chính sách đối ngoại của ông, đồng thời cho rằng Netanyahu là người chủ yếu kéo nước Mỹ vào một cuộc đối đầu nguy hiểm và tốn kém tại vùng Vịnh.

Nhiều nhà phân tích, đặc biệt trong các nhóm có liên hệ với phong trào MEGA, tin rằng ông Netanyahu đã thành công trong nhiều năm qua khi thuyết phục chính quyền Mỹ rằng phá hủy Iran là con đường duy nhất để đảm bảo ưu thế tuyệt đối của Israel tại Trung Đông. Tầm nhìn này được xây dựng trên giả định rằng chế độ Iran có thể nhanh chóng sụp đổ thông qua các đòn tấn công quân sự tập trung nhằm vào giới lãnh đạo chính trị và quân sự, tương tự những gì Mỹ từng làm tại Venezuela, Iraq hay Afghanistan.

Tuy nhiên, thực tế Iran đã chứng minh hoàn toàn khác với những tính toán đó. Iran không phải là một quốc gia nhỏ bé hay bị cô lập; đây là một cường quốc khu vực sở hữu mạng lưới đồng minh rộng lớn cùng ảnh hưởng quân sự và chính trị đáng kể trên toàn Trung Đông. Vì vậy, bất kỳ cuộc chiến trực diện nào nhằm vào Tehran đều tiềm ẩn nguy cơ bùng nổ khu vực ngay từ thời khắc đầu tiên.

Cuộc chiến trên không và trên biển kéo dài nhiều tuần do Mỹ và Israel phát động chống lại Iran đã phơi bày mức độ phức tạp khổng lồ, cái giá cực kỳ đắt đỏ và cuối cùng là sự thất bại trong việc đạt được các mục tiêu của điều mà nhiều người mô tả là một cuộc chiến bất ngờ và được tính toán thiếu thận trọng.

Washington và Jerusalem đã triển khai sức mạnh quân sự áp đảo, bao gồm hàng nghìn cuộc không kích và tên lửa, đồng thời tìm cách áp đặt phong tỏa hàng hải tại Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz nhằm làm Iran kiệt quệ và buộc nước này phải lùi bước. Thế nhưng, phản ứng từ Tehran đến nhanh chóng và dữ dội, nhắm vào các căn cứ quân sự Mỹ trên khắp khu vực, mở rộng căng thẳng trên toàn vùng Vịnh và tung các đợt tấn công tên lửa chưa từng có vào sâu bên trong lãnh thổ Israel.

Trong giai đoạn đó, thế giới sống trong trạng thái lo âu thường trực trước nguy cơ nguồn cung năng lượng toàn cầu sụp đổ và eo biển Hormuz - một trong những tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới - bị phong tỏa. Thị trường quốc tế rung chuyển dữ dội, giá dầu tăng vọt và nhiều quốc gia rơi vào trạng thái chờ đợi đầy bất an trước khả năng xung đột leo thang thành một cuộc chiến quốc tế toàn diện.

Nhưng thực tế nguy hiểm nhất mà cuộc xung đột này phơi bày không nằm ở quy mô tàn phá, mà ở giới hạn của chính sức mạnh Mỹ. Sau nhiều thập kỷ gần như thống trị quân sự tuyệt đối tại Trung Đông và nhiều nơi khác, ngày càng rõ ràng rằng Washington không còn có thể áp đặt ý chí và chương trình quân sự của mình dễ dàng như trước. Cuộc chiến cho thấy bất kỳ cuộc đối đầu quy mô lớn nào với một quốc gia như Iran đều sẽ kéo theo những cái giá chính trị, quân sự và kinh tế khổng lồ đối với nước Mỹ.

Trong khi đó, Israel - quốc gia từng hy vọng loại bỏ ảnh hưởng của Iran trong khu vực và làm sụp đổ chế độ tại Tehran - lại phải đối mặt với một thực tế phức tạp hơn nhiều. Thay vì làm suy yếu Iran, cuộc chiến dường như lại củng cố vị thế khu vực của Tehran và tăng cường khả năng tác động của nước này đối với vùng Vịnh cũng như toàn bộ Trung Đông. Không chỉ vậy, nỗi sợ hãi và sự bất ổn mà các thành phố Israel trải qua trong thời gian xung đột đã để lại tác động tâm lý và chính trị sâu sắc ngay trong lòng xã hội Israel.

Tại Mỹ, ngày càng nhiều tiếng nói công khai đề cập đến sự thất bại của dự án chính trị và quân sự do chính quyền Trump phối hợp với Thủ tướng Netanyahu dẫn dắt. Vị Tổng thống Mỹ, người từng muốn xây dựng hình ảnh một “người kiến tạo hòa bình toàn cầu”, cuối cùng lại bị cuốn vào tâm điểm của một cuộc chiến kéo dài, làm hao mòn hình ảnh quốc tế của nước Mỹ và suy giảm vị thế toàn cầu của Washington.

Những lời hứa về việc tái định hình Trung Đông hay lật đổ chính quyền Iran đã không trở thành hiện thực, mà ngược lại còn biến thành gánh nặng chính trị cả trong nước lẫn quốc tế.

Ngày nay, sau khi thỏa thuận ngừng bắn được ký kết, cục diện khu vực đã thay đổi hoàn toàn so với trước chiến tranh. Mỹ trở nên thận trọng hơn nhiều trong cách tiếp cận đối với Trung Đông, trong khi các quốc gia vùng Vịnh tìm cách tránh mọi cuộc đối đầu mới có thể tàn phá nền kinh tế và đe dọa an ninh nội bộ của họ.

Về phần mình, Iran đang nỗ lực củng cố vị thế như một cường quốc không thể bị phớt lờ trong bất kỳ phương trình chính trị hay quân sự nào tại Trung Đông.

Đối với hồ sơ hạt nhân Iran, nhiều khả năng vấn đề này sẽ quay trở lại bàn đàm phán, có thể dưới một hình thức tương tự thỏa thuận hạt nhân được ký dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama, nhưng với những điều chỉnh mới phản ánh cán cân quyền lực hiện tại. Cuộc chiến đã chứng minh rằng các giải pháp quân sự đơn thuần không thể chấm dứt xung đột và rằng những thỏa hiệp chính trị giờ đây đã trở thành điều bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.

Sau cùng, cuộc chiến này không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự giữa các quốc gia; nó là phép thử thực sự đối với tương lai ảnh hưởng toàn cầu tại Trung Đông. Kết cục của nó cho thấy sức mạnh quân sự, dù lớn đến đâu, cũng không thể tự mình giải quyết các cuộc xung đột phức tạp hay áp đặt quyền bá chủ vĩnh viễn.

Mỹ và Israel bước vào cuộc chiến với mục tiêu khuất phục Iran và phá vỡ ảnh hưởng khu vực của Tehran, nhưng kết quả cuối cùng lại hoàn toàn khác. Thay vì đánh dấu sự kết thúc của “dự án Iran”, cuộc xung đột đã khai sinh ra một Trung Đông mới - căng thẳng hơn, phức tạp hơn và ít phục tùng các hình thức thống trị truyền thống hơn.

Theo Tiến sĩ Khaled Khalifa, có lẽ cuộc chiến này chính là khởi đầu cho một kỷ nguyên mới ở Trung Đông: kỷ nguyên được định hình bởi thế cân bằng quyền lực thay vì sự kiểm soát tuyệt đối, và bởi đàm phán thay vì những cuộc chiến không có hồi kết.

Tin, ảnh: Thanh Bình (PV TTXVN tại Israel)