Bức chân dung báo trước bi kịch của Van Gogh

Tác giả: Gerard Denizeau

Vincent Van Gogh

Cuốn sách dành cho những ai yêu thích danh họa Van Gogh, muốn tìm hiểu, tra cứu thông tin nhanh chóng về cuộc đời ông, cùng 45 kiệt tác mà ông đã để lại.

Bức chân dung báo trước bi kịch của Van Gogh

Ánh mắt căng thẳng và những nét cọ dữ dội trong tác phẩm cho thấy một Van Gogh đang vật lộn với chính bản thân.

Bức tranh Chân dung tự họa đội mũ phớt của Van Gogh. Ảnh: wikipedia

Chân dung tự họa đội mũ phớt - Tấm gương lệch lạc

Có khá ít tranh chân dung trong sáng tác của Van Gogh. Lý do thì rất phức tạp, đầu tiên có thể là do sự khó khăn trong việc tìm những người mẫu phải trả thù lao.

Ngược lại, loạt tranh chân dung tự họa của nghệ sĩ nằm trong số những tác phẩm ấn tượng nhất của lịch sử nghệ thuật.

Chỉ tính riêng giai đoạn ở Paris, nghệ sĩ đã vẽ khoảng nửa tá tranh, trong đó có Chân dung tự họa đội mũ phớt, một ví dụ tiêu biểu của những nghiên cứu mà nghệ sĩ đã thực hiện để mở ra một con đường của riêng mình giữa Paris, môi trường nghệ thuật đứng đầu thế giới lúc bấy giờ.

Con người đối mặt với nỗi day dứt của mình

Mùa đông năm 1887-1888, họa sĩ đã thực hiện bức tranh này, vào thời điểm kết thúc những gì còn lại của giai đoạn hạnh phúc nhất trong cuộc đời ông.

Sống ở Paris, ông có rất nhiều khám phá về thẩm mĩ và cuộc gặp gỡ thân tình. Ông không bao giờ quên đề cập đến những điều này khi trao đổi thư từ cũng như khi vẽ, bản thân những bức tranh cũng tạo nên một dạng tài liệu về cuộc đời và tư tưởng của ông.

Trong bức chân dung tự họa này (cũng giống như trong tất cả các bức khác), cái nhìn mang vẻ chăm chú đầy ấn tượng, thậm chí gợi lo âu. Đặc biệt, cấu tạo của tác phẩm cho biết về nghệ sĩ nhiều hơn là hình vẽ gương mặt ông. Van Gogh không bao giờ tách rời nghệ thuật khỏi cuộc sống.

Nếu ông lo sợ: tranh của ông sẽ gồ ghề. Mỗi bức chân dung tự họa vừa là nghiên cứu tâm lý vào một thời điểm của đời sống nội tâm, vừa là một trong những giai đoạn tiến triển của sự nghiệp hội họa đầy những biến chuyển đột ngột của ông.

Nỗi lo âu dữ dội toát ra đằng sau chiếc mặt nạ gây ảo giác này tương ứng với điệu ballet điên cuồng của những nét cọ hỗn loạn, lúc phân kỳ lúc hội tụ, khi kéo dài khi vỡ vụn, khi thẳng khi cong.

Tự biết mình, tự vẽ và tự phá hủy

Từ trường phái Tân Ấn tượng xung quanh, họa sĩ chủ yếu học được nguyên tắc của phong cách Phân màu. Tuy nhiên, ông nhanh chóng tách ra khỏi những lý thuyết được ca tụng bởi Seurat, rồi Signac, để lập nên một phong cách không thể bắt chước được, có đặc điểm là sự dữ dội của màu sắc và kết cấu gồ ghề.

Thường xuyên và đều đặn, việc ông tự vẽ mình cho thấy ông ý thức được sự bất lực trong việc nhận biết bản thân (“Người ta nói và anh sẵn lòng tin rằng thật là khó để tự biết mình. Nhưng tự vẽ bản thân cũng không hề dễ!”). Đây hẳn là nền tảng của những rối loạn khủng khiếp sẽ dẫn ông đến thảm kịch cuối cùng.

Ý tưởng thiên tài

Ấn tượng về sự hiện diện gây xúc động làm nên đặc trưng của tác phẩm này phần lớn dựa vào vầng hào quang đỏ hồng bao quanh đầu Vincent.

Xoáy quanh khuôn mặt ông, những vệt đỏ lấp lánh như bao nhiêu thiên thể màu máu, gợi nhớ đến những bức tranh kính màu ở nhà thờ Trung Cổ nơi những đường nét khổ đau của Chúa bị đày đọa đặt trên nền vũ trụ với những tia sáng màu đỏ son trên màu xanh da trời.

Gerard Denizeau

Omega + NXB Thế Giới