Bóng cổ thụ mang hồn quê Kinh Bắc

Vòm xanh lưu ký ức làng quê

Nhắc đến cổ thụ đất Kinh Bắc, không thể không nhắc đến "Đại lão thần mộc" - cây Dã hương nghìn tuổi ở đất Tiên Lục. Qua bao biến thiên thời cuộc, cụ Dã vẫn xanh tươi ngự sát bên đình Viễn Sơn, hòa vào đời sống cộng đồng, trở thành biểu tượng của niềm tin và sự trường tồn. Thân cây lớn đến mức tám người ôm không xuể, cao hàng chục mét, cành lá sum suê, bốn mùa xanh tốt, tỏa bóng xuống mái đình linh thiêng.

"Đại lão thần mộc" - cây Dã hương nghìn tuổi ở đất Tiên Lục.

Người dân Tiên Lục gọi cây bằng những cái tên đầy kính trọng như "cụ Dã", "cụ cây", "Đại lão thần mộc". Vỏ cây xù xì, nứt nẻ, chai sần giống như những trang sử không chữ - "thân da cóc già như lịch sử". Mỗi vết nứt, mỗi nhánh cành đều như một dấu tích của thời gian. Theo cách liên tưởng của bà con địa phương, cụ Dã đã ghi dấu những sự kiện lịch sử dân tộc bằng chính thân nhánh của mình.

Cổ thụ của làng không chỉ thuộc về tự nhiên mà còn là địa chỉ tinh thần gắn với văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng. Sau những lớp vỏ sần sùi, già nua có ký ức, có lịch sử làng quê yêu dấu. Lặng yên giữa một góc làng nhưng dường như cổ thụ biết hết. Biết những người đã đến, những người đã đi, biết làng từng có những mùa vui và biết dưới bóng mình bao nhiêu đứa trẻ đã lớn lên, bao nhiêu câu chuyện được kể lại, bao nguyện cầu đã gửi cùng năm tháng.

Bóng cổ thụ là bóng của quê hương, của truyền thống, của sự nuôi dưỡng âm thầm. Một đứa trẻ lớn lên dưới bóng cây cũng là lớn lên trong tiếng ru của mẹ, lời dạy của ông bà, trong nếp sống cộng đồng... Cây không sinh ra xóm làng nhưng là một phần của đời sống, che nắng, chắn mưa, ngăn gió bão, nuôi dưỡng bao lớp người trưởng thành. Nhân sinh thường ví một đời người với một đời cây. Nhưng cổ thụ của làng đã đi qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn đời người.

Mỗi cổ thụ là một điểm tựa tinh thần, nơi gửi gắm tín ngưỡng, tình yêu quê hương và những hồi ức khó gọi thành tên. Một chiều hè nắng vàng như mật, chúng tôi về thôn Kiều Na (xã Liên Bão), đứng giữa bãi lim cổ thụ mà người làng quen gọi là "rừng Ngang", chợt thấy bình yên, thân thuộc đến bâng khuâng. Không gian bình dị mà kỳ vĩ với hơn chục thân lim sừng sững giữa làng, vươn thẳng lên trời, cao tới hai, ba chục mét. Tán lim tròn sum suê, những bộ rễ già nua nửa chìm nửa nổi, ngoằn ngoèo trên mặt đất, phủ rêu.

Đứng dưới vòm xanh của rừng lim, tiếng lá xào xạc trong gió nghe như lời thì thầm của đất, của làng. Bà Nguyễn Thị Quyên, Trưởng thôn Kiều Na gọi rừng lim là "báu vật của làng". Các bậc cao niên kể lại rằng, từ bé đã thấy những cây lim đứng đó, thân cây dường như chẳng lớn thêm, chiều cao cũng gần như giữ nguyên qua bao thế hệ. Có lẽ, chính vì người ta không thể xác định tuổi cây lại càng làm nên vẻ kỳ bí.

Cổ thụ của làng không chỉ thuộc về tự nhiên mà còn là địa chỉ tinh thần gắn với văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng. Sau những lớp vỏ sần sùi, già nua còn có ký ức, có lịch sử làng quê yêu dấu. Lặng yên giữa một góc làng nhưng dường như cổ thụ biết hết. Biết những người đã đến, những người đã đi, biết làng từng có những mùa vui, mùa buồn và biết dưới bóng mình bao nhiêu đứa trẻ đã lớn lên, bao nhiêu câu chuyện được kể lại, bao nguyện cầu đã gửi cùng năm tháng.

Bảo vệ cây gắn với gìn giữ không gian văn hóa

Theo thống kê của Hội Sinh vật cảnh tỉnh, giai đoạn 2021-2025, Hội đã thẩm định và đề nghị công nhận hơn 30 cổ thụ có giá trị lịch sử - văn hóa, hầu hết đều ở phía Bắc sông Cầu. Như cây Si ở tổ dân phố Nội Hoàng 2 (phường Tiền Phong) từng là địa điểm hội họp, hoạt động của dân quân, du kích địa phương trong kháng chiến chống Pháp. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cây Si là nơi túc trực của bộ đội phòng không bảo vệ cầu sông Thương. Hoặc cây Thị hơn 300 năm tuổi ở chùa Hướng thuộc tổ dân phố Hòa Yên (phường Bắc Giang) có một thời kỳ được ví như trụ sở "đài phát thanh" đặc biệt của làng, nơi truyền tin, báo động cho người dân trong những năm chiến tranh. Rồi những mùa thị sai quả, trái cây được hái bán, góp một phần nhỏ vào việc hương khói ở chùa làng. Cổ thụ đã hiện diện trong cả lịch sử, tín ngưỡng và sinh hoạt thường nhật của cộng đồng.

"Rừng Ngang" với những cây lim cổ thụ giữa thôn Kiều Na (xã Liên Bão).

Còn phía Nam sông Cầu, nhiều cổ thụ trong khuôn viên các di tích lịch sử văn hóa cũng được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) công nhận là "Cây di sản Việt Nam". Nổi bật như cây Trôi gần 1.000 tuổi ở tổ dân phố Nguyệt Đức (phường Ninh Xá) và cây Thị hơn 500 tuổi ở thôn Ngô Nội (xã Yên Phong) là hai cây di sản được công nhận vào năm 2011. Hay cây Muỗm 600 năm tuổi sừng sững giữa cánh đồng làng Ngọc Tỉnh, nay là tổ dân phố Liễu Khê (phường Song Liễu) cũng được công nhận là Cây di sản Việt Nam vào năm 2013...

Theo ông Nguyễn Thành Sơn, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh, những cổ thụ đã tồn tại qua hàng trăm năm nên việc bảo vệ không thể chỉ dừng ở chăm sóc thông thường mà cần chế độ theo dõi, chăm sóc và bảo vệ phù hợp với đặc điểm, tuổi đời của từng cây. Quan trọng hơn, bảo vệ cây phải gắn với gìn giữ không gian văn hóa, cảnh quan xung quanh, vừa duy trì sức sống của cây, vừa bảo vệ những giá trị lịch sử, văn hóa mà cây lưu giữ qua thời gian.

Thực tế, mỗi cổ thụ cần được nhìn nhận như một "cá thể di sản" với tuổi đời, điều kiện sinh trưởng và giá trị văn hóa riêng. Chính vì vậy, Hội Sinh vật cảnh tỉnh tiếp tục rà soát, lập danh sách những cổ thụ có giá trị lịch sử, văn hóa; khảo sát thực tế từng cây để đề xuất giải pháp phù hợp. Ngoài ra, Hội đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị thành lập Trung tâm Bảo tồn và Phát triển Văn hóa sinh vật cảnh. Nếu được triển khai, Trung tâm sẽ là một cơ sở nghiên cứu, khảo sát, chăm sóc và phát huy giá trị những cổ thụ quý, đặc biệt là cây gắn với lịch sử, đời sống văn hóa cộng đồng.

Bài, ảnh: Thanh Lâm