Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh: Di chuyển di tích phải giữ gìn tối đa các yếu tố gốc, tiếp tục phát huy giá trị di sản

Sáng 23.8, tiếp tục chương trình kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách áp dụng cho việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành nội dung thảo luận

Di chuyển phải là một giải pháp để di sản tiếp tục tồn tại, được cộng đồng nhận diện, thực hành và truyền lại

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH thành phố Huế), bày tỏ tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội về việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng để quyết định này thực sự thuyết phục, cần nhìn nhận vấn đề từ hai phía. Một phía là những công trình hạ tầng chiến lược của tương lai; phía còn lại là những di tích mang theo ký ức lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng.

Đại biểu cho biết, Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn đều là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh của Bắc Ninh.

Đình Đông Côi là không gian thờ phụng ba vị Thành hoàng, theo truyền thống địa phương là ba anh em họ Nguyễn có công giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Các vị được các triều đại về sau phong sắc, ban mỹ tự và được nhân dân gìn giữ hương hỏa.

"Điều đáng quý là di tích vẫn gắn bó với đời sống cộng đồng hôm nay. Đình là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội và kết nối ký ức làng quê. Đây cũng là đặc trưng của vùng Kinh Bắc, nơi hệ thống đình, chùa, lễ hội và các tư liệu sắc phong tạo nên một không gian văn hóa liên tục qua nhiều thế hệ", đại biểu cho biết.

Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh phát biểu tại phiên thảo luận

Đình Tam Sơn cũng thể hiện lớp giá trị tương tự. Di tích không chỉ có kiến trúc vật thể mà còn bao gồm thần tích, sắc phong, đồ thờ, nghi lễ và những ký ức cộng đồng. Những tư liệu còn lưu giữ cùng sinh hoạt tín ngưỡng tại đình cho thấy đây là một thiết chế văn hóa của làng, nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

"Vì vậy, nếu phải di chuyển, chúng ta không thể cho rằng đó chỉ là việc tháo dỡ một công trình rồi dựng lại ở nơi khác", đại biểu bày tỏ.

Theo đại biểu, đặt bên cạnh những giá trị ấy là quy mô và tính cấp thiết của các dự án. Dự án tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được xác định là một bộ phận của yêu cầu phát triển hạ tầng chiến lược, cần hoàn thành đồng bộ để phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027. Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân gắn với yêu cầu quốc phòng - an ninh.

Cơ quan thẩm tra đánh giá việc hoàn thành đồng bộ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình cùng tuyến đường kết nối là nhiệm vụ cấp bách, có yêu cầu tiến độ rất cao. Vì vậy, đây không phải những dự án có thể tùy tiện kéo dài tiến độ.

"Tôi cho rằng chính ở đây cần một quyết định đặc cách có tầm vóc của Quốc hội. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát triển mà không làm mất đi những giá trị cốt lõi của di sản?", đại biểu bày tỏ.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu phát biểu

Tán thành việc Quốc hội cho phép di chuyển Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn, nhưng đại biểu cho rằng, cần phải kèm theo những điều kiện pháp lý đủ chặt chẽ.

Thứ nhất, Nghị quyết phải xác định rõ phạm vi chỉ gồm 2 di tích này trong phạm vi dự án tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội; không được sử dụng cơ chế hướng dẫn để mở rộng thêm đối tượng. Đây cũng là hướng mà cơ quan thẩm tra đã thống nhất.

Thứ hai, việc di chuyển phải được đặt trong cơ chế đặc thù được Quốc hội quyết định tại Điều 2 Nghị quyết 256 ban hành năm 2025. Đồng thời, phải có phương án cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định, bảo đảm việc bảo tồn tối đa các yếu tố cấu thành và phát huy giá trị di tích sau khi di chuyển.

Thứ ba, công khai, minh bạch và tham vấn cộng đồng phải là yêu cầu bắt buộc. Người dân không chỉ được biết di tích sẽ được chuyển đến đâu mà phải được tham gia vào quá trình xây dựng phương án bảo tồn đời sống văn hóa gắn với di tích. Đây cũng là yêu cầu được cơ quan thẩm định nhấn mạnh.

Thứ tư, trách nhiệm phải đi cùng thẩm quyền. UBND tỉnh Bắc Ninh phải chịu trách nhiệm về hồ sơ khoa học, phạm vi, ranh giới, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn. Chính phủ chịu trách nhiệm chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra và xử lý các vấn đề vượt thẩm quyền.

"Một con đường có thể mở ra không gian phát triển mới; một sân bay có thể tạo động lực mới cho cả vùng; một công trình quốc phòng - an ninh có thể đáp ứng những yêu cầu chiến lược của đất nước. Nhưng một di tích khi mất đi những giá trị cốt lõi thì không dễ gì tạo dựng lại được.

Bởi vậy, tôi ủng hộ di chuyển nhưng xin nhấn mạnh một nguyên tắc: Di chuyển không có nghĩa là chuyển di tích đến một chỗ khác. Di chuyển phải là một giải pháp để di sản tiếp tục tồn tại, tiếp tục được cộng đồng nhận diện, thực hành và truyền lại.

Để chúng ta không phải lựa chọn giữa tương lai và quá khứ, mà là nối quá khứ với tương lai bằng một quyết định có trách nhiệm của Quốc hội", đại biểu nhấn mạnh.

Bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển

Phát biểu giải trình, làm rõ vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh cho biết, thừa ủy quyền của Chính phủ, Bộ VHTTDL đã thống nhất tiếp thu ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội và tiếp thu đầy đủ ý kiến kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với nội dung Chính phủ trình tại Tờ trình số 614 và Báo cáo tiếp thu, giải trình số 490 của Bộ VHTTDL.

Theo đó, Chính phủ thống nhất đề nghị áp dụng cơ chế, chính sách di chuyển đối với hai di tích Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn theo Điều 2 Nghị quyết 256 của Quốc hội.

Đối với di tích Đền Tân Trăn, Chính phủ sẽ chỉ đạo rà soát, kiểm tra các vấn đề liên quan đến Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và chưa đưa di tích này vào Nghị quyết.

Chính phủ đã chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội theo tinh thần này và gửi báo cáo Quốc hội kèm theo Báo cáo tiếp thu, giải trình số 490 của Bộ VHTTDL.

Bộ trưởng cho biết, Chính phủ sẽ tiếp tục tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ theo ý kiến của các đại biểu Quốc hội, đặc biệt chú trọng trong quá trình tổ chức thực hiện các quy định pháp luật có liên quan nhằm bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của di tích; bảo đảm công khai, minh bạch, khách quan, có tham vấn ý kiến của người dân; chỉ thực hiện khi thực sự cần thiết, không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ; bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển theo đúng quan điểm của Đảng, Nhà nước và các quy định của pháp luật.

Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh phát biểu giải trình, làm rõ vấn đề đại biểu Quốc hội nêu

Đồng tình với ý kiến của đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Bộ trưởng cho biết, việc di chuyển di tích đến địa điểm mới cần tính đến đặc điểm của các đền, đình vốn là những yếu tố truyền thống, gắn với làng, xã và cộng đồng dân cư.

"Khi cộng đồng dân cư di chuyển, các đình cũng sẽ di chuyển theo cộng đồng dân cư của đình, của làng đó. Đây là điều phù hợp. Việc di chuyển đến địa điểm mới phải được thực hiện đúng quy trình về tu bổ di tích, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích, tuân thủ các quy định của pháp luật và tiếp tục phát huy giá trị di sản", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng, việc di chuyển không đơn thuần là thay đổi địa điểm mà quan trọng hơn là phải bảo tồn và phát huy tinh thần, hồn cốt cùng những giá trị của đình, đền gắn với làng, xã, qua đó giữ gìn và tiếp nối truyền thống văn hóa, lịch sử của cộng đồng và dân tộc tại nơi mới.

Theo thẩm quyền, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh sẽ tổ chức thực hiện. Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn, theo sát quá trình này để bảo đảm việc thực hiện đúng quy định và các mục tiêu đã đề ra theo tinh thần của Quốc hội.

Phát biểu kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị Bộ VHTTDL và Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Nghị quyết để trình Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua theo chương trình.

Sau khi Nghị quyết được Quốc hội thông qua, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Bộ trưởng Bộ VHTTDL tiếp tục hỗ trợ địa phương để tổ chức thực hiện tốt Nghị quyết của Quốc hội.

XUÂN TRƯỜNG; ảnh: TRẦN HUẤN