Bẫy deepfake trong dịp Tết Nguyên đán: Khi 'mắt thấy, tai nghe' chưa chắc là thật

Toàn cảnh tọa đàm “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake”,

Ngày 29/1, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phối hợp cùng TikTok Việt Nam tổ chức tọa đàm với chủ đề “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” dưới sự bảo trợ của Bộ Công an và hỗ trợ truyền thông của Tạp chí An ninh mạng Việt Nam và VCCorp. Sự kiện trong khuôn khổ chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến 2025”.

Nội dung chính của tọa đàm tập trung làm rõ bản chất của công nghệ deepfake, những thủ đoạn lừa đảo phổ biến hiện nay cũng như các xu hướng tội phạm mạng mới xuất hiện trong thời gian gần đây.

Giọng nói và hình ảnh không còn là căn cứ xác thực đáng tin cậy

Ông Vũ Duy Hiền (ảnh trên), Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhận định, nhìn vào bức tranh tổng thể về tình hình lừa đảo trực tuyến hiện nay, chúng ta có thể thấy những chuyển biến tích cực, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức mới.

Báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia thực hiện cho thấy, số nạn nhân của lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã giảm rõ rệt so với năm 2024. Cụ thể, cứ khoảng 555 người thì có 1 người là nạn nhân lừa đảo, tương đương 0,18%, trong khi năm 2024 là 0,45%. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh nỗ lực chung của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức xã hội nghề nghiệp và báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng.

Tuy nhiên, theo ông Vũ Duy Hiền, điều đáng lưu ý là các hình thức lừa đảo không mất đi, mà đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn, trong đó nổi bật là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính, gây khó khăn lớn cho người dùng trong việc nhận diện thật - giả.

Trước thực tiễn đó, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia đã đưa ra một số cảnh báo quan trọng đối với người dùng khi tham gia giao dịch, mua sắm và tương tác trên không gian mạng, đặc biệt trong dịp cao điểm Tết Nguyên đán.

Thứ nhất, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Người dùng cần đặc biệt thận trọng với các yêu cầu chuyển tiền, xác nhận giao dịch hoặc cung cấp thông tin cá nhân được đưa ra thông qua cuộc gọi, tin nhắn hoặc video, kể cả khi các yêu cầu này mang danh nghĩa người quen, lãnh đạo, tổ chức hoặc nền tảng quen thuộc.

Thứ hai, deepfake thường đi kèm với kịch bản tạo áp lực thời gian, nhằm buộc người dùng đưa ra quyết định nhanh chóng và bỏ qua các bước kiểm chứng cần thiết. Việc dừng lại để xác minh thông tin qua nhiều kênh chính thống, hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan, là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

Thứ ba, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi deepfake chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được nuôi dưỡng bằng dữ liệu thật. Việc chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội hoặc các nền tảng không rõ nguồn gốc có thể vô tình tạo điều kiện cho các hành vi giả mạo tinh vi.

Thứ tư, mọi giao dịch tài chính cần được thực hiện thông qua kênh chính thức của nền tảng và đơn vị thanh toán. Người dùng cần hạn chế tối đa việc chuyển tiền theo hướng dẫn riêng lẻ, ngoài hệ thống, hoặc thông qua các liên kết không rõ nguồn gốc; đồng thời chủ động dừng giao dịch và liên hệ với ngân hàng, nền tảng hoặc cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Những cảnh báo này cho thấy, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, an toàn không gian mạng phụ thuộc ngày càng lớn vào kỹ năng nhận diện, thói quen kiểm chứng và ý thức tự bảo vệ của mỗi người dùng. Việc nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng nhận diện và xây dựng các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát deepfake được nhấn mạnh là yêu cầu cấp thiết trong bảo vệ an toàn thông tin và an ninh số hiện nay.

Cảnh giác với biến thể lừa đảo kết hợp giữa deepfake và deepvoice

Trung tá Lê Thanh Bình (ảnh trên), Phó Trưởng Phòng 5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an nhận định, tội phạm mạng đã và đang trở thành một vấn nạn toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ. Tại Việt Nam, với hơn 79 triệu người sử dụng internet, chiếm khoảng 78% dân số, nguy cơ mất an ninh, an toàn trên không gian mạng ngày càng hiện hữu.

Theo thống kê của Bộ Công an, riêng trong năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 4.200 vụ việc lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại ước tính khoảng 8.000 tỷ đồng.

Cũng theo đại diện Cục A05, trước, trong và sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, bên cạnh 4 thủ đoạn lừa đảo “nổi cộm” gồm giả mạo dịch vụ lữ hành, vé tàu xe; rao bán, thanh lý tour du lịch giá rẻ; phát tán mã độc qua email đặt phòng; và chiêu trò tri ân khách hàng, tặng quà cuối năm, người dân cần đặc biệt cảnh giác với các biến thể lừa đảo kết hợp giữa deepfake và deepvoice.

Tin tặc sau khi chiếm quyền điều khiển tài khoản mạng xã hội sẽ thực hiện các cuộc gọi video giả mạo hình ảnh, giọng nói của người thân, bạn bè để vay tiền hoặc yêu cầu chuyển khoản khẩn cấp. Thủ đoạn này tạo cảm giác tin cậy tuyệt đối, khiến nhiều nạn nhân mất cảnh giác và dễ dàng sập bẫy chỉ trong thời gian ngắn.

Trước thực trạng trên, cơ quan công an khuyến cáo người dân cần nâng cao cảnh giác, thường xuyên cập nhật các thông báo, cảnh báo chính thống; không cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc; không cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản, mật khẩu, mã OTP cho bất kỳ ai; thận trọng với đường link, mã QR và các hóa đơn, chứng từ có dấu hiệu bất thường. Khi phát hiện nghi vấn hoặc trở thành nạn nhân, người dân cần nhanh chóng trình báo cơ quan công an gần nhất để được hỗ trợ, xử lý kịp thời.

Deepfake - thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Ông Vũ Duy Hưng nhận định, deepfake đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Để “Giải mã công nghệ, nhận diện thủ đoạn và lá chắn phòng vệ trong kỷ nguyên AI”, chuyên gia Vũ Duy Hưng - Hưng AI Creative đưa ra nhận định, “Deepfake & Voice cloning: Khi “mắt thấy, tai nghe” chưa chắc là thật”.

Theo ông Vũ Duy Hưng, deepfake đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Từ hình ảnh, giọng nói đến video, các công cụ AI hiện nay cho phép tạo ra nội dung giả mạo với độ chân thực cao, dễ tiếp cận và khó phân biệt bằng mắt thường.

Chỉ riêng quý I/2025, tổng thiệt hại toàn cầu do lừa đảo deepfake lên tới 200 triệu USD, với tần suất tấn công cứ 5 phút xảy ra một vụ. Có thể nói, chúng ta đang đối mặt với những hình thức tấn công tinh vi vượt xa khả năng nhận biết thông thường. Không thể ngăn cản công nghệ phát triển, nhưng theo ông Vũ Duy Hưng, chúng ta có thể nâng cấp “bộ lọc” của chính mình.

Từ việc CHẬM LẠI - đừng để nỗi sợ chi phối, tới việc KIỂM CHỨNG - luôn xác minh qua kênh thứ hai và BẢO VỆ - giữ kín dữ liệu sinh trắc học.

Bên cạnh những phân tích, cảnh báo ở góc độ kỹ thuật, tọa đàm còn tiếp cận vấn đề từ khía cạnh tâm lý - xã hội, làm rõ lý do vì sao con người dễ “sập bẫy” lừa đảo deepfake, nhất là trong những thời điểm cảm xúc chi phối mạnh như dịp cuối năm.

Theo PGS, TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia Viện Tâm lý Việt-Pháp, “sống trong một thế giới quá tải về mặt thông tin dễ tạo thành những “điểm mù nhận thức” khiến những người trẻ trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng. Tốc độ và hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến chúng ta thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu cân nhắc rủi ro.

"Tâm lý bầy đàn, tin thưởng mù quáng vào những bằng chứng giả trên mạng xã hội. Thiếu tư duy phản biện, thiếu tư duy tài chính số, ưu tiên tốc độ hơn kiểm chứng và nhu cầu được công nhận, được chú ý khiến người trẻ dễ sa vào bẫy của các chiêu trò lừa đảo!”, PGS Trần Thành Nam đưa ra nhận định.

Tại buổi tọa đàm, với sự tham gia của các KOL và creator TikTok, sự kiện cũng hướng tới mục tiêu không chỉ “nói cho biết” mà còn “nói để lan tỏa”. Thông qua việc đồng sáng tạo nội dung, chia sẻ câu chuyện thực tế và kinh nghiệm cá nhân, các nhà sáng tạo sẽ góp phần truyền tải thông điệp “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” tới hàng triệu người dùng, đặc biệt là nhóm đối tượng trẻ, những người thường xuyên sử dụng mạng xã hội và các nền tảng số.

LÂM THẢO