Bảo tàng ngoài công lập - mạch ngầm của đô thị di sản Huế

Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn - một trong những bảo tàng tư nhân ở Huế luôn cuốn hút du khách. Ảnh: P. THÀNH

Xuất phát từ nhận thức coi bảo tàng ngoài công lập là một bộ phận hữu cơ của hệ thống thiết chế văn hóa đô thị, Huế đã sớm ban hành và triển khai các chính sách hỗ trợ nhằm khuyến khích cá nhân, tổ chức tham gia gìn giữ, phát huy các giá trị di sản thông qua mô hình bảo tàng tư nhân. Sau 5 năm triển khai, những kết quả bước đầu đạt được tuy chưa thật sự bứt phá, nhưng đủ để khẳng định hướng đi này là cần thiết và có nhiều dư địa phát triển.

Điểm dễ nhận thấy nhất là Huế đã hình thành được một nhóm bảo tàng ngoài công lập có bản sắc khá rõ ràng, gắn với các sưu tập độc bản và những câu chuyện văn hóa - lịch sử đặc thù. Từ bảo tàng về đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn, bảo tàng gốm cổ, bảo tàng mỹ thuật, đến bảo tàng về các nhân vật lịch sử - cách mạng tiêu biểu, mỗi không gian đều mang dấu ấn cá nhân của người sưu tầm, đồng thời phản ánh chiều sâu văn hóa của vùng đất Cố đô. Chính yếu tố “độc bản” này đã tạo nên sức hút riêng, bổ sung cho hệ thống bảo tàng công lập vốn mang tính chuẩn mực, hệ thống và bao quát hơn.

Hiệu quả xã hội của các bảo tàng ngoài công lập cũng đã dần được khẳng định thông qua lượng khách tham quan tăng lên qua các năm, sự quan tâm của học sinh, sinh viên, các nhà nghiên cứu và du khách. Một số bảo tàng đã chủ động tham gia các hoạt động trưng bày chuyên đề, tọa đàm, giao lưu học thuật, gắn kết với các sự kiện văn hóa lớn của thành phố, qua đó từng bước đưa bảo tàng tư nhân ra khỏi trạng thái “tự thân vận động”, hòa nhập vào dòng chảy chung của đời sống văn hóa đô thị.

Chính sách hỗ trợ của Nhà nước trong giai đoạn vừa qua, dù còn khiêm tốn về nguồn lực, đã tạo được những tác động tích cực ban đầu. Việc hỗ trợ tổ chức các cuộc trưng bày, triển lãm, phát triển sản phẩm lưu niệm, đào tạo nguồn nhân lực và quảng bá hình ảnh đã giúp một số bảo tàng nâng cao chất lượng hoạt động, tiếp cận công chúng tốt hơn. Quan trọng hơn, chính sách này đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: Nhà nước ghi nhận và trân trọng vai trò của khu vực ngoài công lập trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa.

Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, có thể thấy rằng kết quả đạt được mới chỉ dừng lại ở mức “đặt nền”, chưa tạo ra được một hệ thống bảo tàng ngoài công lập phát triển mạnh mẽ, đồng đều và bền vững. Một số chính sách dù đã ban hành nhưng chưa thực sự đi vào cuộc sống, tiêu biểu là chính sách hỗ trợ giá thuê cơ sở nhà, đất - một trong những yếu tố then chốt đối với bảo tàng tư nhân. Việc không có trường hợp nào tiếp cận được chính sách này trong suốt giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy cần phải rà soát lại cả về mức hỗ trợ, điều kiện áp dụng lẫn thủ tục thực hiện.

Quy mô hỗ trợ nhìn chung còn nhỏ, mang tính tình thế, chưa đủ sức giải quyết những vấn đề căn cơ của bảo tàng ngoài công lập. Trong khi đó, bảo tàng là loại hình thiết chế đòi hỏi đầu tư dài hạn, chi phí vận hành lớn, từ mặt bằng, kho bảo quản, an ninh, bảo hiểm hiện vật, đến nhân lực chuyên môn và hoạt động nghiên cứu, giáo dục. Việc thiếu các chính sách hỗ trợ mang tính nền tảng khiến nhiều bảo tàng vẫn phải hoạt động trong điều kiện chật vật, khó mở rộng và nâng cao chất lượng.

Một điểm nghẽn khác là vấn đề thủ tục hành chính và thanh quyết toán kinh phí hỗ trợ. Đối với khu vực tư nhân, đặc biệt là các cá nhân sưu tầm, việc tiếp cận các thủ tục tài chính công phức tạp, nhiều khâu, nhiều loại giấy tờ dễ làm giảm động lực tham gia. Nếu không có sự cải cách theo hướng đơn giản, minh bạch và lấy hiệu quả đầu ra làm thước đo chính, chính sách hỗ trợ rất khó phát huy tác dụng trong thực tiễn.

Bên cạnh đó, sự thiếu hụt nguồn nhân lực được đào tạo bài bản về bảo tàng học, bảo quản, trưng bày, giáo dục bảo tàng và truyền thông văn hóa cũng là một hạn chế lớn. Nhiều bảo tàng có sưu tập quý nhưng thiếu kỹ năng kể chuyện, thiếu phương pháp tiếp cận công chúng hiện đại, dẫn đến sức hấp dẫn chưa tương xứng với giá trị hiện vật. Việc liên kết giữa bảo tàng ngoài công lập với ngành du lịch tuy đã được đặt ra, nhưng còn rời rạc, thiếu các sản phẩm tour tuyến ổn định và thiếu cơ chế thị trường đủ mạnh để đưa bảo tàng trở thành một điểm đến không thể thiếu trong hành trình khám phá Huế.

Bước vào giai đoạn 2026-2030, trong bối cảnh Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương và xác định con đường phát triển dựa trên nền tảng văn hóa, di sản, yêu cầu đặt ra đối với hệ thống bảo tàng ngoài công lập không chỉ là “tồn tại”, mà phải phát triển hiệu quả, đóng góp thực chất cho sự phát triển bền vững của đô thị di sản. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận mới trong hoạch định chính sách.

Trước hết, cần chuyển từ tư duy hỗ trợ đơn lẻ sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái. Bảo tàng ngoài công lập cần được xem là một thành phần của hạ tầng văn hóa đô thị, được bảo đảm các điều kiện tối thiểu về không gian, tính ổn định và an toàn để yên tâm đầu tư lâu dài. Chính sách đất đai, mặt bằng cho bảo tàng tư nhân cần được thiết kế theo hướng ưu tiên, linh hoạt, gắn với quy hoạch không gian văn hóa của thành phố.

Song song với đó, cần cải cách mạnh mẽ thủ tục hỗ trợ, đặc biệt là cơ chế thanh quyết toán, theo hướng đơn giản hóa, khoán theo sản phẩm và hiệu quả đầu ra. Nhà nước nên mạnh dạn đặt hàng các dịch vụ công ích văn hóa cho bảo tàng ngoài công lập, như giáo dục di sản cho học đường, trưng bày lưu động, chương trình trải nghiệm cộng đồng. Đây vừa là cách hỗ trợ tài chính, vừa là cơ chế để bảo tàng tư nhân gắn bó chặt chẽ hơn với nhiệm vụ phục vụ xã hội.

Cuối cùng, không thể thiếu các chính sách nâng cao năng lực nhân lực và khuyến khích sự đồng hành của doanh nghiệp, cộng đồng. Đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn bảo tàng học; xây dựng bộ tiêu chí chất lượng tối thiểu; vinh danh và khuyến khích các nhà tài trợ, nhà sưu tầm tâm huyết sẽ tạo nên một môi trường phát triển lành mạnh, bền vững cho hệ thống bảo tàng ngoài công lập.

Phan Thanh Hải