Báo chí phải là 'tấm khiên' ngăn chặn và dẫn dắt nhận thức xã hội trong thời đại AI - Bài 1: Nhận diện những mối nguy mới trong thời đại AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước tiến rất lớn trong việc sản xuất, xử lý, cá nhân hóa và lan truyền thông tin, đồng thời mở ra nhiều khả năng mới chưa từng có trong hoạt động sáng tạo nội dung. Thế nhưng khi bị các đối tượng xấu lợi dụng, AI lại đang tạo ra một nguy cơ mới trên không gian mạng về việc làm giả thông tin, từ đó can thiệp vào cách xã hội tiếp nhận, tin và phản ứng với thông tin. Khi cái sai có thể được “gia cố” bằng công nghệ và khuếch đại đi nhanh chóng, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế cũng đứng trước những yêu cầu mới, cấp thiết hơn, quyết liệt hơn. Khi đó, báo chí càng phải khẳng định vai trò của mình, giúp con người hiểu rõ, lan tỏa những thông tin tích cực, phản bác lại các thông tin sai trái, góp phần định hướng và dẫn dắt nhận thức xã hội, giúp người dân tin vào đường lối, chủ trương và chính sách của Đảng và Nhà nước.

Gia tăng mức độ tinh vi trong hoạt động xuyên tạc của đối tượng chống phá

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển rất nhanh và ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống. Về bản chất, đây là công nghệ cho phép máy móc mô phỏng một số hoạt động trí tuệ của con người như: tiếp nhận ngôn ngữ, học hỏi, phân tích dữ liệu và tạo nội dung… Từ đó AI mang lại nhiều lợi ích rõ rệt, giúp nâng cao hiệu quả lao động, tiết kiệm thời gian và mở ra nhiều tiện ích mới trong học tập, sản xuất, quản lý và truyền thông cho con người. Tuy nhiên, công nghệ này cũng đang bị các đối tượng chống phá tận dụng như một công cụ mới để gia tăng mức độ tinh vi trong hoạt động xuyên tạc, kích động mà chúng tạo ra để nhằm gây nhiễu loạn thông tin từ đó dễ dàng thực hiện âm mưu chống phá Nhà nước, xuyên tạc lịch sử, xuyên tạc đường lối chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước.

Nếu như trước đây tin giả, các hình ảnh cắt ghép hay những luận điệu bịa đặt chủ yếu được làm thủ công thì nay với sự hỗ trợ của AI, tốc độ sản xuất và phát tán các nội dung độc hại đã đi nhanh hơn rất nhiều, thậm chí, tinh vi hơn rất nhiều, khiến con người khó có thể nhận biết. Điều này càng trở lên nguy hại hơn khi internet và mạng xã hội đang trở thành môi trường tiếp xúc thông tin chủ đạo của phần lớn xã hội. Theo báo cáo của nền tảng DataReportal, đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng internet, tương đương hơn 84% dân số; số tài khoản mạng xã hội đạt khoảng 79 triệu, tương đương gần 78% dân số; hơn 92% người dùng internet tại Việt Nam sử dụng ít nhất một nền tảng mạng xã hội.

Điều này khẳng định, độ phủ của internet ngày càng sâu rộng, và việc con người tiếp nhận thông tin cũng đang thay đổi rất nhiều. Thay vì cách tiếp nhận truyền thống bằng báo chí, ti vi… thì nay chỉ với một thiết bị di động thông minh, con người có thể dễ dàng truy cập tin tức mọi lúc, mọi nơi.

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) từng chia sẻ với báo chí: “Không gian mạng đang khiến thông tin sai lệch lan truyền nhanh theo cấp số nhân. Khi những nội dung này được tổ chức, bàn bạc và phối hợp thì nó không còn là cái ý kiến cá nhân nữa mà trở thành một cái hình thức tấn công thông tin có chủ đích. Điều nguy hiểm là các đối tượng có thể lợi dụng mạng xã hội như là một cái công cụ kết nối để kích động gây hoang mang thổi phồng vấn đề và biến cái tự do biểu đạt thành tự do vô kỷ luật, phá vỡ chuẩn mực và tác động tiêu cực đến xã hội”.

Hình ảnh sử dụng công nghệ AI nhằm xuyên tạc, bôi nhọ lực lượng Công an.

Đúng như vậy, nếu như trong môi trường truyền thông truyền thống, thông tin thường đi qua các tầng xác minh, biên tập trước khi đến công chúng, thì trên nền tảng số, thông tin lại đến với người dùng qua đề xuất tự động, qua video ngắn, qua chia sẻ, bình luận và cắt ghép các đoạn nội dung để tạo thành một nội dung mới sai lệch. Khi đó, người xem không chỉ tiếp xúc với sự kiện, mà còn tiếp xúc với sự kiện đã được lựa chọn, sắp xếp nội dung có chủ đích. Từ đó, khiến các đối tượng thù địch, chống phá lợi dụng và thực hiện âm mưu một cách tinh vi hơn.

Chúng lợi dụng AI để tạo dựng, cắt ghép và phát tán nội dung sai sự thật nhằm vào những thời điểm nhạy cảm, những vấn đề phức tạp, những sự kiện được dư luận đặc biệt quan tâm để thổi phồng, bóp méo, quy chụp, xuyên tạc Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; làm sai lệch nhận thức về công tác cán bộ, công tác nhân sự, lãnh đạo Đảng và Nhà nước và làm sai lệch nhận thức về những mốc chính trị quan trọng và về các thành tựu lớn của đất nước…

Ví dụ: Trước thềm và trong thời gian diễn ra kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, trên không gian mạng xuất hiện hàng loạt bài viết, video mang nội dung xuyên tạc, bịa đặt, đả kích công tác bầu, phê chuẩn các chức danh chủ chốt của Nhà nước. Mặc dù thủ đoạn này không mới, song chúng được “nâng cấp” về hình thức thể hiện như: bịa đặt hồ sơ nhân sự, cắt ghép thông tin nhằm bôi nhọ, hạ uy tín của cán bộ, xuyên tạc về quy trình bầu cử bằng luận điệu “bầu cho có”, hoặc “đã sắp đặt từ trước”… cố tình đánh tráo khái niệm dân chủ khi so sánh với mô hình chính trị phương Tây để phủ nhận thực tiễn Việt Nam, gây hoang mang dư luận.

Trước đó, vào tháng 4/2026, một nhóm thanh niên ở xã Đạ Tẻh cũng bị xử phạt vì sử dụng AI, ChatGPT và công cụ chỉnh sửa video để dựng, phát tán các clip bịa đặt, xuyên tạc hình ảnh lực lượng Quân đội nhân dân Việt Nam nhằm câu view, trục lợi cá nhân. Hay vào tháng 1/2026, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an TP Hà Nội đã xử lý một cá nhân sử dụng AI tạo video sai sự thật về Hồ Hoàn Kiếm để “câu view”, gây ảnh hưởng xấu đến hình ảnh di tích lịch sử, văn hóa của Thủ đô.

Một ví dụ điển hình nữa, vào tháng 12/2025, Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã tuyên phạt vắng mặt đối tượng Lê trung Khoa 17 năm tù về tội “Làm, tang trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin nhằm chống Nhà nước”. Theo kết luận điều tra, đối tượng đã sử dụng công nghệ AI và Deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói của lãnh đạo dựng các video sai sự thật để phát tán trên không gian mạng.

Đối tượng Lê trung Khoa bị tuyên 17 năm tù về tội “Làm, tang trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin nhằm chống Nhà nước. (Ảnh: Công an TP Hải Phòng).

Như vậy, nếu không cảnh giác, sẽ làm suy giảm lòng tin của người dân đối với Đảng, Nhà nước dẫn tới nguy cơ “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ bên trong, gây mất ổn định chính trị, ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nguy cơ làm lệch nền tảng niềm tin xã hội, xói mòn về văn hóa, tư tưởng và an ninh quốc gia trên không gian mạng

Mặc dù các cơ quan chức năng liên tục phát đi những thông tin cảnh báo và sử phạt những hành vi sai trái trong việc sử dụng AI phát tán đi những thông tin sai lệch thế nhưng những bài viết có nội dung xấu, độc vẫn lan tỏa với tốc độ cao trên không gian mạng là bởi vì nhiều người dùng mạng xã hội hiện nay thiếu hiểu biết, thiếu cách nhận diện và kiểm chứng thông tin, thậm chí là không “vững vàng lập trường, quan điệm” và lệch lạc trong nhận thức chính trị dẫn tới việc vô tình hoặc cố ý trong việc chia sẻ những thông tin độc hại đó. Việc phát tán đi những thông tin chưa được kiểm chứng đúng – sai không chỉ gây ra ảnh hưởng xấu trong dư luận, làm sai lệch nhận thức của nhân dân và khi năng lực phân biệt ấy bị bào mòn, nền tảng của niềm tin xã hội cũng sẽ bị lung lay. Đây chính là kẽ hở mà các thế lực thù địch có thể khai thác để chống phá trên mặt trận tư tưởng.

Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại AI không thể chỉ phản bác những thông tin sai lệch sau khi nó xuất hiện mà là bảo vệ khả năng nhận định đúng - sai của xã hội. Không để những cơ chế vô hình của thuật toán cùng công nghệ giả mạo âm thầm lái lệch nhận thức cộng đồng. Nói cách khác, đây không chỉ là cuộc đấu tranh với cái sai theo nghĩa trực diện, mà còn là cuộc đấu tranh để giữ quyền định hướng nhận thức trên môi trường số.

Nhìn từ góc độ đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng càng cho thấy tính tất yếu và cấp bách. Bởi nền tảng tư tưởng của Đảng là Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, là cơ sở định hướng cho đường lối, chủ trương và hành động cách mạng. Khi các thế lực thù địch tìm cách xuyên tạc, phủ nhận, làm lệch nhận thức về những giá trị nền tảng ấy bằng công nghệ mới, thì nhiệm vụ bảo vệ không thể dừng ở phản ứng thụ động hay xử lý tình huống đơn lẻ. Điều cần thiết hơn là chủ động nhận diện đúng bản chất của thách thức mới, củng cố sức đề kháng thông tin trong xã hội, để cái đúng không chỉ đúng về bản chất mà còn đủ sức hiện diện, đủ sức thuyết phục và đủ sức dẫn dắt trên không gian mạng.

Theo TS. Nguyễn Đức Hạnh, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cũng chỉ ra nhiều "điểm nghẽn": thể chế cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn bất cập; cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đổi mới sáng tạo chưa đủ mạnh; cơ chế thử nghiệm chính sách mới còn chưa theo kịp thực tiễn; việc huy động nguồn lực xã hội cho khoa học, công nghệ còn hạn chế; đổi mới giáo dục, đào tạo thiếu đồng bộ; nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của giai đoạn mới. Chính sự thẳng thắn ấy cho thấy rõ một tinh thần khoa học, cầu thị và đổi mới thực chất của Đảng: không né tránh hạn chế, không tô hồng thành tựu, nhận diện đúng điểm nghẽn để tháo gỡ, nhận diện đúng thách thức để hành động, nhận diện đúng khoảng trống để tạo ra đột phá.

Trong cuộc đấu tranh tư tưởng hiện nay, các thế lực thù địch không chỉ chống phá bằng luận điệu phủ nhận trần trụi, mà còn bằng những ngụy biện mang dáng vẻ “thời thượng”: nào là phát triển công nghệ thì phải “trung lập chính trị”; nào là muốn hấp thụ AI thì phải buông lỏng vai trò lãnh đạo của Đảng; nào là trong thời đại dữ liệu thì lý tưởng xã hội chủ nghĩa chỉ còn là biểu tượng. Xét đến cùng, tất cả đều nhằm tách phát triển khỏi định hướng, tách công nghệ khỏi chủ quyền, tách hiện đại hóa khỏi mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

Thực tiễn phát triển của Việt Nam cho thấy, càng bước vào thời đại công nghệ cao, càng không thể mơ hồ về định hướng. Không có định hướng đúng, công nghệ rất dễ bị tuyệt đối hóa; chuyển đổi số rất dễ bị hiểu đơn thuần như một cuộc chạy đua về công cụ; AI rất dễ bị thần thánh hóa như một sức mạnh có thể tự nó giải quyết mọi vấn đề phát triển. Nhưng công nghệ, suy cho cùng, vẫn chỉ là phương tiện. Câu hỏi cốt lõi không thay đổi là phát triển vì ai, phục vụ ai. Đó là vấn đề mang tính nguyên tắc, không thể giao phó cho máy móc, dữ liệu hay thuật toán quyết định thay con người.

Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại AI là yêu cầu có tính chiến lược để bảo đảm rằng công nghệ phục vụ con người, phát triển gắn với tiến bộ và công bằng xã hội, hội nhập đi đôi với giữ vững độc lập, tự chủ. Trong thời đại AI, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng còn là bảo vệ quyền định hướng phát triển của dân tộc trước những áp lực và chi phối mới. Dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược, nền tảng số trở thành không gian cạnh tranh mới, thuật toán ngày càng có tác động lớn đến nhận thức xã hội. Nếu thiếu bản lĩnh chính trị, thiếu sự tỉnh táo về tư tưởng, rất dễ rơi vào tình trạng phụ thuộc công nghệ, lệ thuộc nền tảng, lệch chuẩn giá trị và cuối cùng là suy giảm năng lực tự chủ quốc gia. Khi đó, nguy cơ không chỉ nằm ở tụt hậu về kinh tế, mà còn ở sự xói mòn về văn hóa, tư tưởng và an ninh quốc gia trên không gian mạng.

Nói cách khác, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại AI bùng phát chính là để giữ cho Việt Nam không rơi vào hai cực đoan nguy hiểm: một là chậm chân, khép mình, sợ hãi công nghệ; hai là sùng bái công nghệ, coi công nghệ là mục tiêu tự thân, từ đó lơi lỏng vai trò định hướng chính trị - xã hội khiến các đối tượng chống phá lợi dụng thực hiện âm mưu. Con đường đúng đắn là phát triển nhanh nhưng phải bền vững, hội nhập sâu nhưng phải giữ vững bản lĩnh và chủ quyền quốc gia.

(Còn tiếp)

Thanh Hà