Bạn có phải là 'Toxic parent' không?

Trong thế giới tự nhiên, nhiều loài động vật trở nên rất hung tợn, ra sức tấn công không khoan nhượng với kẻ nào gây nguy hiểm cho con của chúng. Kể cả thú dữ thuộc loài ăn thịt cũng có thiên tính bảo vệ con mình. Vì thế dân gian mới có câu: “Hổ dữ không nỡ ăn thịt con”.

Với loài người, thiên tính ấy còn được thể hiện mãnh liệt gấp nhiều lần hơn. Vậy mà có một loại ông bố bà mẹ không chỉ xâm hại thân thể con mình, họ còn sở hữu những khuôn mẫu hành vi tiêu cực, bạo hành lên cuộc sống tinh thần của những đứa trẻ do họ rứt ruột sinh ra.

Tiến sĩ Susan Forward, đồng tác giả cuốn sách “Toxic Parents: Overcoming Their Hurtful Legacy and Reclaiming Your Life” gọi đó là những “Toxic parent”.

“Toxic parent” – cha mẹ độc hại: Cách nhận biết

Thuật ngữ “Toxic parent” (cha mẹ độc hại) xuất phát từ cuốn sách tâm lý học nổi tiếng “Toxic Parents: Overcoming Their Hurtful Legacy and Reclaiming Your Life” xuất bản năm 1990 của Craig Buck và chuyên gia tâm lý người Mỹ, Tiến sĩ Susan Forward.

Cuốn sách đạt danh hiệu sách bán chạy của New York Times hồi bấy giờ.

Để tránh trở thành cha mẹ độc hại, các ông bố bà mẹ cần nâng cao ý thức lẫn trang bị kiến thức làm cha mẹ. (Ảnh: Minh họa)

Tiến sĩ Susan Forward dùng thuật ngữ “Toxic parent” để gọi các bậc cha mẹ có hành vi liên tục gây ra tổn thương tinh thần và thể chất cho con cái. Khái niệm này sau đó đã bùng nổ mạnh mẽ trên internet, TikTok và các diễn đàn tâm lý.

Một cha mẹ độc hại thường lặp đi lặp lại những hành vi gây tổn thương tâm lý, khiến con cái luôn sống trong sợ hãi, tội lỗi hoặc tự ti như kiểm soát và thao túng tâm lý con: xâm phạm quyền riêng tư, áp đặt, quyết định thay con; phủ nhận cảm xúc của con cái; chỉ trích và xúc phạm nặng nề bằng lời lẽ cay nghiệt, thóa mạ; chê bai ngoại hình, phủ nhận sạch trơn năng lực, tính cách của con.

Tại Việt Nam, hiện tượng “Toxic Parents” thường núp bóng dưới danh nghĩa “thương cho roi cho vọt” hoặc “muốn con cái nên người”. Biểu hiện qua các hành vi bạo hành thể xác như: đánh đập, xâm hại…; lẫn bạo hành tinh thần như áp đặt kỳ vọng cực đoan, thao túng tâm lý, kiểm soát quyền tự do của con; ép con cái phải sống theo ý nguyện nghề nghiệp, hôn nhân theo ý bố mẹ.

Nhiều bậc cha mẹ biến con cái thành "công cụ" để khoe khoang, ép buộc con đạt thành tích học tập top đầu; buộc con chọn nghề nghiệp, người yêu theo ý bố mẹ. So sánh con mình với "con nhà người ta" hoặc các anh chị em khác để dìm hàng con xuống. Lấy giới tính, khuyết điểm, bí mật của con ra đùa giỡn.

Cũng thường gặp là cách họ trừng phạt con cái bằng sự im lặng, ngó lơ, “cấm vận” gọi là “chiến tranh lạnh”. “Cha mẹ độc hại” thường không biết nhận lỗi, càng không bao giờ xin lỗi con cho dù họ nhận biết sai lầm của mình.

Được xem là “Toxic parents” cũng phải kể luôn những ông bố bà mẹ đứng trước tình huống con mình bị bạo hành, thay vì bảo vệ con, thì lại sợ hãi, bất lực, chấp nhận bỏ rơi con. Tiến sĩ Susan Forward gọi đây là một kiểu cha mẹ thụ động (the passive parent).

Bi kịch của những đứa trẻ có cha mẹ độc hại

Mới đây, vào ngày 6/8/2026, TAND TP Đà Nẵng đã mở phiên tòa sơ thẩm xét xử và tuyên phạt bị cáo Tô Thị Ty Na (45 tuổi, trú xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng) mức án tù chung thân về các tội "Giết người" và "Gian lận trong kinh doanh bảo hiểm", do sát hại con ruột để trục lợi hơn 4,1 tỷ đồng tiền bảo hiểm.

Vụ án như một giọt nước làm tràn ly phẫn uất của dư luận trước tình trạng cha, mẹ ruột đối xử nhẫn tâm với con cái của mình.

Đau xót hơn, Tô Thị Ty Na không phải trường hợp duy nhất. Chỉ cần chịu khó tra google chúng ta sẽ còn tìm thấy nhiều cái tên khác nữa.

Phiên tòa giả định tuyên truyền pháp luật phòng chống bạo lực gia đình. (Ảnh: Minh họa)

Ngoài ra, không trực tiếp ra tay nhưng thờ ơ đứng nhìn khi chứng kiến con ruột của mình bị bạo hành (thường do cha dượng/mẹ kế) là trường hợp gần như phổ biến trong thời gian gần đây.

Thậm chí còn che giấu hành vi phạm tội của đối phương như trường hợp “người cha” Nguyễn Kim Trung Thái bị xử 8 năm tù, trong vụ án mẹ kế sát hại con chồng gây phẫn nộ dư luận suốt một thời gian dài vào tháng 12/2021.

Ngoài ra, dạng bạo hành tinh thần dẫn đến tình trạng trẻ kết thúc mạng sống của mình cũng không phải hiếm. Điển hình là vụ nam sinh lớp 10 trường Chuyên Hà Nội - Amsterdam nhảy từ tầng 28 chung cư xuống đất ngay trước mặt bố mình. Vụ nữ sinh lớp 6 nhảy từ tầng 22 chung cư Goldmark City (Bắc Từ Liêm, Hà Nội) xuống đất tử vong.

Cả hai đều để lại thư tuyệt mệnh cho biết lý do vì không chịu nổi áp lực học tập thi cử và không thể đạt được kỳ vọng như gia đình mong muốn.

Nhiều hành vi của "Toxic Parents" khi vượt quá ranh giới đạo đức và gây tổn hại nghiêm trọng đến thể chất, tinh thần của con cái đã bị luật pháp xử lý nghiêm bằng các vụ án hình sự với mức án rất nặng như đã nêu ở trên.

Cũng cần nói thêm, ngoài những trường hợp cụ thể, liệu trong hàng ngàn trẻ em bị sang chấn tâm lý kéo dài hay đang điều trị bệnh tâm thần tại Việt Nam, có bao nhiêu trường hợp rơi vào hoàn cảnh có cha mẹ độc hại?

Làm sao để không biến thành cha mẹ độc hại?

Thật ra, trong rất nhiều trường hợp, các bậc cha mẹ Việt Nam bị quan điểm giáo dục cổ hủ hằn sâu trong tâm khảm, hoặc do thiếu hiểu biết, vô tình biến mình trở thành "Toxic Parents".

Để tránh trở thành cha mẹ độc hại, các ông bố bà mẹ cần nâng cao ý thức lẫn trang bị kiến thức làm cha mẹ. Quản lý tốt cảm xúc, không trút những cảm xúc tiêu cực gặp phải trong công việc, cuộc sống lên con cái. Tuyệt đối không dùng những lời nói cay độc, nhiều khi chỉ để “sướng miệng”, nhằm chỉ trích, nhục mạ nhân cách làm tổn thương con;

Tôn trọng con như một cá thể độc lập, không dùng con làm công cụ viết tiếp những ước mơ dang dở của cha mẹ. Thay vì nói “con lười biếng” thì nói “con không được siêng năng”. Thay vì nói “con ở dơ” thì nói “con chưa được gọn gàng”, đại loại như thế.

Hãy xem lại nội dung “Toxic parent” – cha mẹ độc hại: Cách nhận biết” trình bày ở bên trên để tránh là được.

Nếu bạn thấy mình lỡ vi phạm và có nguy cơ trở thành "Toxic Parents" thì hãy nhớ “chữa lành” chính mình bằng cách yêu thương con vô điều kiện. Yêu con vì chính con, chứ không phải vì sĩ diện của bản thân mình.

Lương Gia Cát Tường