Bài 3: Kể chuyện quá khứ, mở lối tương lai

Nối “điểm di sản” thành “hành trình di sản”

Cà Mau sở hữu hệ thống di sản phong phú, gắn với lịch sử khai phá vùng đất địa đầu cực Nam, truyền thống cách mạng, đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Kinh - Khmer - Hoa cùng nhiều loại hình văn hoá dân gian, nghệ thuật truyền thống và không gian sinh thái đặc trưng. Tuy nhiên, tài nguyên nhiều chưa đồng nghĩa với sản phẩm hấp dẫn.

Ông Lý Vỹ Triều Dương, Phó Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Cà Mau, nhấn mạnh: “Trên nền tảng có sẵn và kết quả đạt được, việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch vẫn còn nhiều khó khăn xuất phát từ việc các di tích đang xuống cấp. Việc tu bổ, phục hồi khá chậm. Chưa kể, sản phẩm du lịch văn hoá của chúng ta hiện tại còn đơn điệu, thiếu tính liên kết để tạo sự hấp dẫn cho du khách. Hạ tầng, dịch vụ hỗ trợ chưa đồng bộ, nhất là ở vùng sâu, vùng xa khó kéo người dân bản địa cùng chung tay làm du lịch phát triển kinh tế”.

Du lịch di sản cần mang đến cho du khách câu chuyện, trải nghiệm và cảm xúc.

Thực tế cho thấy, du lịch di sản không thể chỉ là “có cái gì đưa khách đến xem cái đó”. Một di tích có giá trị lịch sử chưa chắc trở thành điểm đến hấp dẫn nếu du khách không hiểu câu chuyện phía sau.

TS. Lê Hồng Phước, Trường Ðại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ðại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng Cà Mau cần đưa du khách vào “thế giới của di sản”. “Câu chuyện đờn ca tài tử là ví dụ điển hình. Nếu một du khách quốc tế hay người trẻ chỉ nghe vài bản nhạc mà không được giải thích về nguồn gốc loại hình nghệ thuật, ý nghĩa của nhạc cụ, lịch sử những tác phẩm như “Dạ cổ hoài lang” hay cuộc đời của các nghệ nhân, trải nghiệm ấy mới chỉ dừng ở mức “lạ tai”. Nói cách khác, du khách không chỉ cần được nghe mà cần được hiểu; không chỉ được nhìn mà cần được trải nghiệm; không chỉ được giới thiệu di tích mà cần được dẫn dắt vào câu chuyện làm nên giá trị của di tích ấy”, TS. Lê Hồng Phước nhận định.

Vì vậy, để biến tài nguyên thành sản phẩm, di sản cần được kể bằng câu chuyện, trải nghiệm và cảm xúc.

Ý tưởng xây dựng “Cung đường di sản” kết nối Vĩnh Lợi, Châu Thới và Hưng Hội đang mở ra cách tiếp cận đáng chú ý. Ðồng chí Ngô Trường Tại, Phó Bí thư Thường trực Ðảng uỷ xã Vĩnh Lợi, cho biết, địa phương định hướng xây dựng cung đường nhằm giúp doanh nghiệp nhìn thấy tiềm năng đầu tư, đồng thời qua đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống, di tích lịch sử, hướng đến phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng nông thôn mới bền vững.

Chị Nguyễn Thị Ngọc Lành, Du lịch Hậu Giang Travel, cho rằng: Du khách, nhất là người trẻ, ngày càng quan tâm lịch sử, văn hoá bản địa và trải nghiệm cộng đồng. Cung đường di sản sẽ hấp dẫn nếu các điểm đến được kết nối bằng câu chuyện xuyên suốt và có những trải nghiệm phù hợp.

Người dân phải được hưởng lợi

Là mắt xích quan trọng nhưng quá trình phát huy giá trị di sản trong phát triển du lịch, vai trò của cộng đồng vẫn chưa được phát huy đúng mức.

Bà Dương Thị Ngọc Phương, Giám đốc Công ty TNHH Thế giới Hoang dã (tỉnh Ðồng Nai), cho rằng, người dân địa phương có thể trở thành hướng dẫn viên bởi họ hiểu rõ nhất câu chuyện văn hoá quê hương. Một hướng dẫn viên chuyên nghiệp có thể nắm chắc kiến thức, nhưng người sinh ra và lớn lên cùng di sản có thể kể bằng ký ức và trải nghiệm của chính mình.

TS. Bùi Thị Hoa, Phân viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Nam, khẳng định việc kết hợp các di tích thành Cung đường di sản là hướng đi phù hợp, nhưng để trở thành sản phẩm bền vững, cần có nghiên cứu tổng thể, đánh giá đầy đủ mức độ tham gia và mức độ hưởng lợi của cộng đồng. Trong đó, người dân phải là chủ thể, không thể đứng ngoài cuộc.

Sự tham gia ấy có thể rất cụ thể: hộ dân cung cấp bữa ăn, người làm vườn tổ chức trải nghiệm nông nghiệp, nghệ nhân biểu diễn, người cao tuổi kể chuyện lịch sử, thanh niên làm hướng dẫn viên, phụ nữ phát triển sản phẩm thủ công, hộ gia đình làm homestay...

Khi đó, mỗi du khách không chỉ chi tiền cho một điểm tham quan mà còn tạo ra nguồn thu lan toả trong cộng đồng. Người dân có lợi ích trực tiếp sẽ có thêm động lực gìn giữ những giá trị làm nên sức hấp dẫn của quê hương.

Chùa Giác Hoa được kết nối trong Cung đường di sản của xã Vĩnh Lợi nhưng vẫn chưa thể kết nối người dân và du lịch để tạo hiệu quả cao nhất.

Mô hình làng rừng tại Khu Du lịch sinh thái Cà Mau Eco là ví dụ. Giữa rừng tràm U Minh Hạ, không gian nhà sàn mái lá được phục dựng để tái hiện đời sống chiến đấu. Ðơn vị thực hiện tìm gặp các nhân chứng, kiểm chứng câu chuyện và tiếp nhận nhiều kỷ vật do những người từng tham gia chiến đấu trao tặng.

Theo bà Ngô Huỳnh Trang, Giám đốc Khu Du lịch sinh thái Cà Mau - Eco, những kỷ vật ấy khiến không gian tái hiện không còn là mô hình đơn thuần mà trở thành nơi ký ức cá nhân gặp gỡ ký ức cộng đồng. Ðó chính là khác biệt giữa trưng bày di sản và kể câu chuyện di sản.

Khi di sản tạo ra sinh kế, doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội đầu tư, du khách có trải nghiệm tốt và người dân trực tiếp hưởng lợi, bảo tồn sẽ hình thành vòng tuần hoàn tích cực: di sản tạo du lịch; du lịch tạo sinh kế; sinh kế nuôi dưỡng cộng đồng; cộng đồng tiếp tục bảo vệ di sản.

Cà Mau không thiếu di sản để phát triển du lịch. Ðiều cần thiết là cách làm đủ sâu để biến di sản thành sản phẩm sống, cơ chế đủ mở để người dân làm chủ và cách kể chuyện đủ hấp dẫn để du khách không chỉ đến mà còn muốn ở lại và quay lại.

Lam Khánh - Tiến Luận

Bài cuối: Vun bồi cho nguồn lực nội sinh