Bài 1: Ký ức dẫn đường nơi… 'đất lửa'

Từ vùng “đất lửa” Quảng Trị, nhóm Phóng viên Báo CAND ghi nhận việc thực hiện hành trình thiêng liêng này tại “khúc ruột” thân thương của đất nước – nơi từng gánh chịu nhiều mất mát, hy sinh trong cuộc chiến đấu trường kỳ, khốc liệt vì độc lập, tự do của dân tộc.

Lần giở từng lối mòn rời rạc còn trong ký ức

Giữa trưa đầu tháng 7, cánh đồng Câu Nhi, xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị chỉ còn trơ gốc rạ sau vụ gặt. Nắng phủ trắng cánh đồng, hơi nóng hắt lên từ mặt ruộng. Đi đầu đoàn là những cựu chiến binh thuộc Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, Sư đoàn 308. Phía sau là cán bộ Quân khu 4 và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị. Mọi người lặng lẽ bước dọc theo bờ ruộng, mắt không rời những cọc sơn đỏ đã được cắm từ trước. Đến cọc sơn thứ ba, cả đoàn cùng dừng lại.

Đoàn khảo sát, tìm kiếm điểm chôn cất hài cốt liệt sĩ tại thôn Câu Nhi, xã Nam Hải Lăng.

Người cựu chiến binh chống cây gậy tre xuống đất, đưa mắt nhìn quanh rồi chỉ về phía trước: "Ngày đó đơn vị tôi đánh từ hướng ấy vào... ". Ông bước thêm vài bước mà cứ nhớ bao đồng đội đã ngã xuống. Đứng lặng một lúc rồi khẽ nói: "Không... có lẽ ở dưới kia".

Một thành viên trong đoàn mở tấm bản đồ quân sự đã được ép nhựa, đối chiếu với sơ đồ tọa độ. Người khác cầm máy định vị đi men theo bờ ruộng. Cách đó vài chục mét, tổ kỹ thuật lắp đặt radar xuyên đất, chuẩn bị khảo sát khu vực vừa được nhân chứng khoanh lại.

Ở Quảng Trị, bao nhiêu năm nay, nhiều cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ vẫn bắt đầu như thế. Từ ký ức của những người còn sống. Những mảnh ký ức ấy được đối chiếu với bản đồ tác chiến, nhật ký đơn vị, hồ sơ quân sự và lời kể của nhiều nhân chứng khác. Chỉ khi nhiều nguồn thông tin cùng gặp nhau ở một điểm, lực lượng tìm kiếm mới khoanh vùng, đưa thiết bị kỹ thuật vào khảo sát rồi mới tính đến những nhát cuốc đầu tiên.

Trước khi đoàn công tác trở lại hiện trường, cuối tháng 6/2026, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Trị phối hợp với Viện Thiết kế thuộc Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng đưa radar xuyên đất đến khu vực Câu Nhi và bước đầu ghi nhận một số tín hiệu địa chất bất thường dưới lòng đất. Những tín hiệu ấy chưa thể khẳng định bên dưới có hài cốt liệt sĩ, nhưng đủ để mở ra một hướng tìm kiếm mới.

Theo thông tin từ Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Quân khu 4, khu vực Câu Nhi là nơi diễn ra trận chiến đấu đặc biệt ác liệt của Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 ngày 26/5/1972. Trong trận đánh này, 93 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh khi tiếp cận cầu Câu Nhi. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, qua nhiều lần xác minh và tổ chức tìm kiếm, các đơn vị mới xác định được danh tính 61 liệt sĩ, quy tập được 19 hài cốt; nhiều đồng đội vẫn chưa được tìm thấy.

Công an tỉnh Quảng Trị tổ chức thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính.

Ít ai biết nơi đoàn công tác đang đứng từng là một trong những điểm giao tranh ác liệt của mùa hè năm 1972. Giờ ruộng lúa đã phủ kín những hố bom cũ, con mương đã nhiều lần đổi dòng, những lối mòn năm xưa cũng mất dấu theo năm tháng.

Nhưng những người từng chiến đấu ở đây vẫn còn nhớ. Người nhớ một gốc cây đã bị đốn từ lâu. Người nhớ một ụ đất nay đã thành thửa ruộng. Có người chỉ nhớ sau trận đánh, đơn vị rút lui về phía mặt trời lặn. Những ký ức tưởng như mơ hồ, rời rạc ấy, khi ghép lại với nhau, lại trở thành những chỉ dấu quý giá để lần tìm dấu tích của những đồng đội vẫn còn nằm lại dưới lòng đất.

Cách Câu Nhi không xa, tại Bệnh viện đa khoa khu vực Thạch Hãn, phường Quảng Trị, một cuộc tìm kiếm khác cũng đang được tiếp tục. Đầu tháng 6/2026, trong quá trình thi công hạng mục phòng cháy, chữa cháy và hệ thống xử lý nước thải, công nhân bất ngờ phát hiện nhiều đoạn xương nằm lẫn trong lớp đất và gạch đá ở độ sâu khoảng 2m. Công trình lập tức dừng thi công để Đội 584, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị vào xác minh.

Mở rộng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực Bệnh viện đa khoa khu vực Thạch Hãn, Quảng Trị.

Sau nhiều ngày đào tìm thủ công, lực lượng quy tập lần lượt phát hiện 4 hài cốt liệt sĩ cùng một số di vật chôn kèm ở độ sâu từ 1,5-2m. Phần lớn xương cốt đã phân hủy sau hơn nửa thế kỷ, chỉ còn lại những đoạn xương ống chân, nhiều mảnh xương nhỏ và răng.

Việc tìm kiếm sau đó phải tạm dừng do một phần khu vực đã được đổ bê tông. Để tránh đào bới trên diện rộng, lực lượng quy tập chuyển sang sử dụng radar xuyên đất khảo sát toàn bộ hiện trường, khoanh vùng các vị trí có dấu hiệu bất thường trước khi quyết định mở rộng phạm vi tìm kiếm.

Tháng Bảy lại về trên đất Quảng Trị. Những con đường dẫn vào Thành cổ, Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Đường 9 hay bến thả hoa bên sông Thạch Hãn lại đông hơn thường ngày. Từ khắp mọi miền đất nước, những đoàn cựu chiến binh lặng lẽ trở lại chiến trường xưa. Có người tìm lại nơi đồng đội ngã xuống. Có người chỉ mong một lần trở lại cánh rừng, bờ sông hay cánh đồng năm cũ để thắp nén hương nơi đồng đội vẫn còn nằm lại.

Trong dòng người ấy có những người mẹ tóc đã trắng, những người vợ đã đi gần hết cuộc đời trong chờ đợi, những người con chưa từng gặp cha. Họ mang theo di ảnh, tấm bản đồ cũ, vài dòng ghi chép đã úa màu, hoặc chỉ là một câu chuyện được nghe kể lại từ hơn nửa thế kỷ trước. Với nhiều gia đình, hành trình tìm người thân vẫn chưa có điểm dừng. Và trên bản đồ tìm kiếm của các đội quy tập vẫn còn nhiều địa điểm chưa thể khép lại.

Sáng 3/7, trên đồi Chôm Chôm thuộc thôn Bản Chùa, xã Hiếu Giang, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Sư đoàn 968, Quân khu 4 tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm. Trước đó, lực lượng đã cất bốc được một hài cốt liệt sĩ ở độ sâu khoảng 1,5m. Phần lớn xương đã phân hủy theo thời gian, chỉ còn lại 15 chiếc răng cùng các di vật của bộ đội gồm tăng dùng để an táng hài cốt, một thắt lưng, một chiếc lược và 13 cúc áo.

Hài cốt liệt sĩ được tìm thấy ở đồi Chôm Chôm, bản Chùa, xã Hiếu Giang, Quảng Trị.

Theo các tài liệu và nguồn tin ban đầu, vị trí phát hiện hài cốt từng là trạm phẫu và nghĩa trang của Trung đoàn 64, Sư đoàn 320. Cơ quan chức năng nhận định hài cốt có thể thuộc cán bộ, chiến sĩ của Trung đoàn 64, Sư đoàn 320, hy sinh khoảng năm 1968…

Quyết tìm lại tên người nằm lại

Phía sau những cuộc tìm kiếm lặng lẽ trên chiến trường xưa là sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Từ cấp ủy, chính quyền địa phương, lực lượng Quân đội, Công an đến các cơ quan chuyên môn, nhiều nguồn lực đang được huy động để vừa mở rộng tìm kiếm, vừa đẩy nhanh việc xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Tiếp nối việc lấy mẫu sinh phẩm tại các nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn, đầu tháng 6/2026, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Trị triển khai công tác này tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ba Dốc – nơi an táng 3.126 phần mộ liệt sĩ, trong đó có 1.320 mộ chưa xác định được thông tin.

Lực lượng chức năng lấy mẫu ADN hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ba Dốc, Quảng Trị.

Chia sẻ với phóng viên Báo CAND, ông Hoàng Nam, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Trị cho biết, mặc dù nguồn tin về mộ liệt sĩ ngày càng ít, nhân chứng tuổi cao, sức yếu, nhiều địa hình chiến trường đã thay đổi sau chiến tranh, nhưng với quyết tâm chính trị cao và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên địa bàn tỉnh vẫn đạt nhiều kết quả tích cực.

Riêng trong mùa khô 2025-2026, các đội quy tập gồm Đội 589 và Đội 584 (Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh), Đội quy tập Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337 và Đội quy tập Sư đoàn 968 (Quân khu 4) đã tìm kiếm, cất bốc được 28 hài cốt liệt sĩ trên đất Lào và 123 hài cốt liệt sĩ trên địa bàn tỉnh, trong đó có 2 liệt sĩ đã xác định được danh tính.

Tính từ khi triển khai Chiến dịch cao điểm vào giữa 3/2026 đến nay, các đội quy tập của tỉnh Quảng Trị đã tìm kiếm, quy tập được 59 hài cốt liệt sĩ trong và ngoài nước; đồng thời lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN đối với 29 hài cốt liệt sĩ mới quy tập và 1.402 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại các nghĩa trang trên địa bàn.

Công an xã Quảng Trạch, tỉnh Quảng Trị hỗ trợ việc lấy mẫu sinh phẩm ADN tại nhà đối với thân nhân liệt sĩ không có khả năng đi lại.

“Mùa khô 2026-2027, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Trị tiếp tục phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và mọi nguồn lực trong, ngoài nước, phấn đấu quy tập hơn 770 hài cốt liệt sĩ trong và ngoài nước; hoàn thành việc lấy mẫu sinh phẩm, số hóa thông tin khoảng 22.500 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin, góp phần thực hiện các mục tiêu của Chiến dịch cao điểm 500 ngày đêm”, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Trị chia sẻ.

Đại tá Lê Văn Sơn, Phó Cục trưởng Cục Chính sách - Xã hội, Tổng cục Chính trị QĐND Việt Nam, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cho biết, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" có tính chất toàn diện nhằm tạo ra sự đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, được biểu hiện cụ thể trong 5 mục tiêu, gồm: Tìm kiếm quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành việc lấy mẫu đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin trong các nghĩa trang liệt sĩ; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng, hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin; hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật liệu nổ; tập trung tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như Vị Xuyên (Tuyên Quang), Lào Cai, Lạng Sơn phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ...

Thái Bình - Thanh Bình