Ai sẽ kế nhiệm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei ở Iran?

Nhiều lãnh đạo Iran đã thiệt mạng

Việc lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei của Iran thiệt mạng trong các cuộc không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel đã đẩy Cộng hòa Hồi giáo Iran vào một trong những thời khắc nghiêm trọng nhất kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Khoảng trống quyền lực mà ông để lại không chỉ mang tính biểu tượng, mà còn có ý nghĩa rất quan trọng không chỉ với chế độ hiện nay tại Iran mà còn với cuộc xung đột quân sự cũng như tương lai của khu vực Trung Đông.

Ông Mojtaba Khamenei (giữa) được cho là một ứng cử viên nặng ký để được bầu là nhà lãnh đạo mới kế nhiệm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei của Iran

Theo các tuyên bố của Mỹ và Israel, chiến dịch không kích kéo dài nhiều ngày đã nhắm vào các cơ sở quân sự, tình báo và hạ tầng chỉ huy cũng như các “mục tiêu quan trọng” của Iran. Ngoài thiệt hại lớn về có cơ sở quân sự, hạt nhân… nhiều lãnh đạo cấp cao của Iran được cho là đã thiệt mạng, trong đó có cả lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.

Hiến pháp Iran trao cho lãnh tụ tối cao Ali Khamenei quyền lực vượt trội so với mọi thiết chế khác trong hệ thống. Ông là người đứng đầu nhà nước trên thực tế, nắm quyền kiểm soát quân đội, bổ nhiệm lãnh đạo tư pháp, chỉ định các thành viên chủ chốt của Hội đồng Giám hộ và có tiếng nói quyết định đối với chính sách đối nội, đối ngoại. Việc nhà lãnh đạo tối cao thiệt mạng ngay trong đòn không kích đầu tiên của Mỹ và Israel đã khiến Iran phải kích hoạt cơ chế kế nhiệm đặc biệt.

Theo quy định, một hội đồng lâm thời gồm Tổng thống, Chánh án tư pháp và một đại diện của Hội đồng Giám hộ sẽ điều hành đất nước cho đến khi Hội đồng Chuyên gia bầu ra lãnh tụ mới. Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) gồm 88 giáo sĩ được bầu định kỳ, có thẩm quyền duy nhất trong việc lựa chọn hoặc bãi nhiệm lãnh tụ tối cao.

Trong bối cảnh các đòn không kích chính xác của Mỹ và Israel là mối đe dọa thường trực, các cuộc họp của Hội đồng Chuyên gia Iran phải chuyển sang hình thức trực tuyến, thậm chí áp dụng phương thức bỏ phiếu riêng lẻ để tránh nguy cơ bị tập kích. Điều này cho thấy mức độ nhạy cảm và nguy hiểm của quá trình chuyển giao quyền lực hiện nay tại quốc gia Cộng hòa Hồi giáo này.

Theo các chuyên gia, một trong những yếu tố quan trọng nhất chi phối tiến trình kế nhiệm là vai trò của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tổ chức này không chỉ là một lực lượng quân sự tinh nhuệ mà còn là một thế lực chính trị - kinh tế hùng mạnh bậc nhất trong hệ thống chính trị Iran. Trong bối cảnh chiến tranh, IRGC gần như trở thành trụ cột duy trì ổn định nội bộ. Do đó, bất kỳ ứng viên nào cho vị trí lãnh tụ tối cao cũng cần có sự hậu thuẫn, hoặc ít nhất là sự chấp thuận, của lực lượng này.

Hai nhân vật được nhắc đến nhiều trong những ngày qua là ông Ali Larijani và ông Mohammad Bagher Ghalibaf. Cả hai đều từng có liên hệ sâu sắc với IRGC và giữ các vị trí quyền lực trong hệ thống chính trị Iran. Ông Ali Larijani từng là Chủ tịch Quốc hội và giữ vai trò quan trọng trong Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, trong khi ông Mohammad Bagher Ghalibaf hiện là Chủ tịch Quốc hội và từng là chỉ huy trong IRGC.

Sự nổi lên của các nhân vật có nền tảng quân sự cho thấy khả năng Iran bước vào một giai đoạn mà yếu tố an ninh - quân sự sẽ nổi lên trong cấu trúc quyền lực thời chiến hiện nay.

Những kịch bản về nhà lãnh đạo kế nhiệm lãnh tụ tối cao

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng một trong những ứng cử viên tiềm năng nhất kế nhiệm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei là ông Mojtaba Khamenei, 58 tuổi và là con trai thứ hai của cố lãnh tụ vừa qua đời. Dù không nắm giữ chức vụ chính thức trong bộ máy nhà nước, ông Mojtaba Khamenei được cho là có ảnh hưởng lớn trong hệ thống quyền lực của cha mình và có quan hệ chặt chẽ với IRGC cũng như lực lượng dân quân Basij có thế lực.

Một số nguồn tin khu vực cho rằng Hội đồng Chuyên gia đã bỏ phiếu lựa chọn ông Mojtaba Khamenei làm người kế nhiệm, với sự ủng hộ mạnh mẽ từ IRGC. Tuy nhiên, truyền thông nhà nước Iran chưa xác nhận thông tin này.

Trong trường hợp ông Mojtaba Khamenei được lựa chọn làm người kế nhiệm lãnh tụ tối cao sẽ tạo ra tiền lệ về việc chuyển giao quyền lực “trong gia đình”. Điều này đi ngược lại tinh thần của Cách mạng Hồi giáo 1979, vốn lật đổ chế độ quân chủ cha truyền con nối. Ngoài ra, ông Mojtaba Khamenei hiện chưa đạt tới cấp bậc giáo sĩ cao nhất theo chuẩn mực truyền thống để đảm nhận vai trò lãnh tụ tối cao, vị trí vốn đòi hỏi uy tín tôn giáo sâu rộng. Tuy vậy, trong bối cảnh khủng hoảng nghiêm trọng hiện nay, tính chính danh tôn giáo có thể nhường chỗ cho tính liên tục quyền lực và sự ủng hộ từ các thiết chế an ninh.

Một khả năng khác cũng được giới phân tích đề cập tới là Iran có thể chưa lựa chọn ngay một cá nhân duy nhất, mà duy trì mô hình lãnh đạo tập thể hiện nay trong một thời gian dài hơn dự kiến. Hiến pháp Iran cho phép thành lập một hội đồng lãnh đạo nếu không tìm được ứng viên đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn.

Trong bối cảnh nhiều giáo sĩ cấp cao có thể đã thiệt mạng hoặc đang đối mặt với nguy cơ bị không kích, mô hình này có thể giúp giảm áp lực lên một cá nhân cụ thể, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa các lực lượng chính trị trong nội bộ Iran. Tuy nhiên, mô hình lãnh đạo tập thể có thể làm suy giảm khả năng ra quyết định nhanh chóng, điều đặc biệt quan trọng khi Iran đang trong tình trạng xung đột quân sự trực tiếp với cả Mỹ và Israel.

Theo các chuyên gia, bất kỳ người kế nhiệm nào tại Iran cũng sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức chồng chất. Ở trong nước, nền kinh tế Iran vốn đã chịu áp lực từ các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều năm. Tâm lý xã hội có thể bị xáo trộn khi lãnh tụ tối cao thiệt mạng trong một cuộc tấn công từ bên ngoài.

Ở bên ngoài, Iran phải tính toán lại chiến lược khu vực, quan hệ với Mỹ, Israel và các cường quốc khác. Lãnh tụ mới sẽ phải lựa chọn giữa hai hướng đi, tiếp tục lập trường cứng rắn nhằm khẳng định sức mạnh và răn đe, hay tìm kiếm một lối thoát ngoại giao để giảm áp lực. Sự lựa chọn này sẽ không chỉ định hình tương lai Iran, mà còn tác động sâu rộng đến cán cân quyền lực Trung Đông.

Sau nhiều thập kỷ cầm quyền, lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã xây dựng được mạng lưới trung thành rộng khắp. Người kế nhiệm, dù là ông Mojtaba Khamenei, hay các ông Ali Larijani và Mohammad Bagher Ghalibaf hoặc một giáo sĩ nào khác cũng đều phải nhanh chóng củng cố quyền lực của mình.

Hiện tại Iran và khu vực Trung Đông cũng như thế giới đang chờ đợi một tuyên bố chính thức từ Tehran về người kế nhiệm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. Nhà lãnh đạo này sẽ không chỉ là người đứng đầu quốc gia Cộng hòa Hồi giáo Iran trên thực tế, mà còn là biểu tượng của sự tiếp nối, hoặc hoặc thay đổi, của toàn bộ hệ thống chính trị được xây dựng tại Iran suốt từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 tới nay.

Ai sẽ kế nhiệm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã lãnh đạo đất nước Iran trong tình thế “nước sôi lửa bỏng” xung đột quân sự với Mỹ và Israel hiện nay? Câu trả lời vẫn đang được quyết định sau cánh cửa của Hội đồng Chuyên gia. Thế nhưng, dù là ai, người đó sẽ phải dẫn dắt đất nước này trong những giai đoạn thử thách nhất trong lịch sử hiện đại của quốc gia Hồi giáo Trung Đông này.

HOÀNG TUẤN