AI quân sự bùng nổ, thế giới chứng kiến cuộc đua quyền lực mới

Một hệ thống UAV phóng từ ống ALTIUS-600 của Anduril/Area-I. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo truyền thông Qatar ngày 27/7, điều đó cũng đồng nghĩa với việc ngày nay, ngày càng nhiều binh sĩ tham chiến thông qua màn hình máy tính.

Ngành AI quân sự hiện bao trùm mọi lĩnh vực, từ điện toán đám mây đến UAV tự hành và phần mềm hỗ trợ ra quyết định. Xu hướng chuyển dịch này bắt nguồn từ chương trình UAV của Mỹ trong những năm 2000 và 2010, biến hoạt động tác chiến từ xa qua màn hình trở thành một đặc trưng của chiến tranh hiện đại.

Hàng tỷ USD đang chảy vào một số ít doanh nghiệp dẫn đầu quá trình chuyển đổi AI trong quân đội, khi tổ hợp công nghiệp quân sự truyền thống đang dần chuyển mình thành tổ hợp công nghệ quân sự.

Những công ty nào đang dẫn đầu?

Ngày 10/7, Bộ Quốc phòng Anh ký hợp đồng trị giá 2,7 tỷ USD, kéo dài 15 năm với Omnia Training nhằm đào tạo 60.000 binh sĩ mỗi năm sử dụng AI để xây dựng một lực lượng quân đội Anh sẵn sàng chiến đấu.

Vài ngày trước đó, NATO đã trao hợp đồng vận hành Nền tảng Dữ liệu Chỉ huy và Kiểm soát Phòng không Nâng cao cho công ty công nghệ quân sự Mỹ Anduril (chủ sở hữu phần mềm AI Lattice) cùng Palantir của Mỹ và liên doanh công nghệ quân sự Pháp Athea SAS.

Lattice sử dụng AI và công nghệ thị giác máy tính để tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn thành một bức tranh tác chiến theo thời gian thực.

Việc mua sắm các hệ thống AI quốc phòng không phải điều mới mẻ. "Chiến lược Bù đắp lần thứ ba" (chiến lược của Mỹ nhằm duy trì ưu thế quân sự thông qua các công nghệ mới như AI và hệ thống tự hành) của Lầu Năm Góc năm 2014 đã xác định AI sẽ định hình thế hệ chiến tranh tiếp theo. Tuy nhiên, tốc độ triển khai đang tăng nhanh khi chi tiêu quân sự toàn cầu đạt 2.880 tỷ USD trong năm 2025, trong bối cảnh các chính phủ rót nguồn ngân sách quốc phòng ở mức kỷ lục.

Thỏa thuận lớn gần đây nhất của Lầu Năm Góc là ký hợp đồng với 8 tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới để triển khai AI trên các mạng lưới mật, nhằm xây dựng lực lượng quân đội "AI trước tiên".

Trong bối cảnh xung đột tiếp diễn từ Ukraine đến Trung Đông, các hợp đồng tương tự đang gia tăng nhanh chóng. Đồng thời, ngành này cũng thay đổi từng ngày khi cả các tập đoàn quốc phòng truyền thống lẫn các doanh nghiệp mới đều cạnh tranh giành thị phần.

Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) chia ngành AI quân sự thành bốn nhóm chính dựa trên vai trò của doanh nghiệp.

Nhà thầu quốc phòng truyền thống

Đây là các tập đoàn sản xuất vũ khí lâu đời, đã cung cấp hệ thống và khí tài quân sự trong nhiều thập kỷ và đang tích hợp AI vào các nền tảng sẵn có.

Những doanh nghiệp lớn nhất gồm Lockheed Martin, RTX, Northrop Grumman, BAE Systems và General Dynamics. Giá cổ phiếu của các công ty này đều lập đỉnh lịch sử sau khi bùng phát cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran.

Một phần nguyên nhân là AI đang được tích hợp sâu vào các dòng sản phẩm.

Doanh nghiệp quốc phòng thế hệ mới

Đây là nhóm doanh nghiệp mới, tập trung vào phần mềm, cung cấp các sản phẩm dữ liệu chuyên biệt cho lĩnh vực quốc phòng cũng như lực lượng cảnh sát và bảo vệ biên giới.

Palantir là cái tên nổi bật nhất, chủ yếu nhờ vai trò trong Dự án Maven - chương trình AI quân sự chủ lực của Lầu Năm Góc.

Dự án Maven có thể rút ngắn thời gian ra quyết định trên chiến trường, sử dụng AI và học máy để tự động phân tích ảnh vệ tinh, video từ UAV và dữ liệu tình báo tín hiệu nhằm xác định, ưu tiên mục tiêu.

Hệ thống này đang được sử dụng trong nhiều cuộc xung đột, bao gồm chiến sự Ukraine và cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran. Trong 24 giờ đầu của cuộc xung đột sau, Maven đã xác định khoảng 1.000 mục tiêu.

Đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Maven là nền tảng Lattice của Anduril. Hệ thống này kết nối các thiết bị do Anduril phát triển vào mạng lưới chỉ huy thống nhất, đồng thời được Lục quân Mỹ sử dụng rộng rãi.

Các tập đoàn công nghệ lớn

Các tập đoàn như Google, Meta và Amazon Web Services (AWS), hiện kiểm soát khoảng 67% thị trường hạ tầng điện toán đám mây toàn cầu, ngày càng gắn chặt với các ứng dụng quân sự do các nhà thầu quốc phòng truyền thống phát triển.

Tháng 5, Bộ Chiến tranh Mỹ công bố thỏa thuận mới với tám công ty công nghệ và AI nhằm đưa công nghệ của họ vào các mạng lưới mật của quân đội.

Các thỏa thuận được ký với SpaceX, OpenAI, Google, NVIDIA, Reflection, Microsoft, Oracle và AWS nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đổi để xây dựng lực lượng quân đội Mỹ lấy AI làm trung tâm.

Theo đó, các công ty này được cấp quyền triển khai trên các mạng IL6 và IL7 - những môi trường điện toán có mức độ bảo mật và phân loại cao nhất của Bộ Chiến tranh Mỹ.

Các nhà phát triển mô hình AI nền tảng

Nhóm cuối cùng gồm các doanh nghiệp phát triển những mô hình AI cốt lõi để các công ty khác tích hợp vào công cụ quân sự, như OpenAI và Anthropic tại Mỹ hay Mistral AI tại châu Âu.

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã phát triển mô hình AI phục vụ quân sự từ đầu những năm 2020, trong đó có mô hình Llama của Meta làm nền tảng cho ChatBIT - công cụ của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA), được thiết kế để thu thập tình báo và hỗ trợ ra quyết định trên chiến trường.

Lầu Năm Góc ước tính chi tiêu AI quân sự của Trung Quốc tương đương Mỹ, khoảng 1,5-2 tỷ USD mỗi năm.

Trong năm nay, Lầu Năm Góc đã đưa Alibaba, Baidu, BYD, NIO, RoboSense và Unitree vào danh sách các công ty quân sự Trung Quốc. Theo Bộ Chiến tranh Mỹ, những doanh nghiệp này đang hỗ trợ quân đội Trung Quốc.

Theo báo cáo năm 2021 của Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi (CSET), nhiều công ty AI quy mô nhỏ tại Trung Quốc do các cựu nhân viên của Baidu, Alibaba và Tencent thành lập cũng đang phát triển các công cụ hỗ trợ xác định mục tiêu, giám sát và ra quyết định cho quân đội.

Trước đây, nhiều phòng thí nghiệm AI tiên phong phản đối dùng sản phẩm của họ cho mục đích quân sự. Tuy nhiên, năm 2024, OpenAI đã bãi bỏ lệnh cấm sử dụng công nghệ của mình trong quân sự. Cùng năm đó, Palantir và Anthropic bắt đầu hợp tác, nhưng mối quan hệ này hiện vướng nhiều vụ kiện liên quan đến cách mô hình Claude được quân đội Mỹ sử dụng.

Thùy Dương/Báo Tin tức và Dân tộc