500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính liệt sĩ: Theo dấu tích dưới đường Trường Chinh

Những nhân chứng giữ ký ức dưới lòng đất

Ông Nguyễn Minh Đa (62 tuổi, trú phường Kon Tum) là một trong những nhân chứng đặc biệt nhất. Suốt gần 40 năm qua, ông đã hai lần trực tiếp phát hiện hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh. Dẫn chúng tôi đến khu vực nay là Nhà bia tưởng niệm Sư đoàn 10, ở góc đường Trường Chinh - Lê Hồng Phong, ông Đa nhớ lại lần phát hiện đầu tiên vào năm 1987. Khi ấy nơi đây còn là một bãi đất trống. Trong lúc đi làm về, ngang qua khu vực này, ông tình cờ phát hiện nhiều mảnh xương nằm lẫn trong đất.

“Tôi nhặt lên xem thì thấy xương cốt, quần áo cùng nhiều vỏ đạn AK... Linh cảm đây là hài cốt liệt sĩ nên lập tức báo cho chính quyền địa phương”, ông Đa kể. Sau đó, cơ quan chức năng tiến hành xác minh, quy tập và đưa các hài cốt về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ.

Cán bộ, chiến sĩ K53 tiến hành đào rãnh tại khu vực đường Trường Chinh. Ảnh: NN

Lần thứ hai khoảng trước năm 2001, khi cùng 2 người khác (hiện đã mất) đào hố chôn trụ điện ở đường góc Trường Chinh và Hàm Nghi hiện nay, ông Đa tiếp tục phát hiện dấu vết hài cốt liệt sĩ.

“Khi đào dọc đường Trường Chinh, về hướng đường Trương Đăng Quế vẫn còn dấu vết hài cốt nhưng do vướng nhà dân nên phải dừng lại. Sau nhiều ngày tìm kiếm ở độ sâu khoảng 1 - 1,5m, đội của ông Đa đã tìm thấy 8 hài cốt liệt sĩ nên trình báo cơ quan chức năng. Toàn bộ các hài cốt liệt sĩ sau đó đã quy tập và an táng trang trọng tại Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Kon Tum (nay là Nghĩa trang liệt sĩ phường Đăk Cấm)”, ông Đa nhớ lại.

Theo ký ức của ông Đa, các liệt sĩ được chôn cất dọc theo tuyến mương nước ven đường Trường Chinh. Điều đó khiến ông tin rằng khu vực này vẫn còn nhiều hài cốt chưa được tìm thấy. Tuy nhiên, sau hàng chục năm đô thị hóa, hiện trạng địa hình đã thay đổi đáng kể. Đường Trường Chinh được nâng cấp, mở rộng; nền nhà dân cũng được nâng cao gần hai mét so với trước đây.

“Ngày xưa khu vực này thấp hơn rất nhiều. Bây giờ nếu muốn tìm lại dấu tích cũ phải dựa vào những đặc điểm địa hình còn sót lại. Theo tôi, nếu đào cắt ngang đường Trường Chinh, tìm được tuyến mương cũ rồi lần theo hướng đó thì khả năng phát hiện thêm hài cốt liệt sĩ là rất lớn”, ông Đa nhận định.

Liên tục phát hiện hài cốt liệt sĩ

Những ký ức của ông Đa càng có cơ sở khi năm 2008, khu vực đường Trường Chinh tiếp tục phát hiện một ngôi mộ tập thể lớn với 22 hài cốt liệt sĩ. Người mở ra cuộc tìm kiếm ấy là ông Trần Văn Thế (70 tuổi), chủ một ngôi nhà nằm sát mặt đường Trường Chinh.

Ông Thế vẫn nhớ rõ ngày gia đình đào móng xây nhà. Khi đào xuống độ sâu hơn một mét, công nhân phát hiện nhiều mảnh xương và dấu tích bất thường. Nhận thấy có thể liên quan đến hài cốt liệt sĩ, gia đình lập tức báo cơ quan chức năng.

Ông Nguyễn Minh Đa (bên phải) và ông Trần Văn Thế cùng kể lại câu chuyện về việc phát hiện hài cốt liệt sĩ. Ảnh: NN

Từ vị trí ban đầu, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Kon Tum (nay là Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Ngãi) đã tiến hành mở rộng phạm vi tìm kiếm sang phần sân của hộ dân bên cạnh. Càng đào, số lượng hài cốt được phát hiện càng nhiều. Cuối cùng, lực lượng chức năng quy tập được tổng cộng 22 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật đi kèm.

“Chứng kiến quá trình quy tập, tôi rất xúc động trước sự hi sinh của các liệt sĩ và những mất mát do chiến tranh để lại. Người dân nơi đây đều mong cơ quan chức năng sớm tìm thấy các liệt sĩ còn nằm lại để đưa về an táng trang trọng tại nghĩa trang” ông Trần Văn Thế

“Tôi tận mắt chứng kiến từng bộ hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất. Các liệt sĩ được chôn trong một hố lớn. Có những bộ nằm chồng lên nhau, số còn lại nằm sát cạnh nhau. Nhìn cảnh ấy ai cũng xúc động”, ông Thế nhớ lại.

Những hài cốt sau đó được đưa về an táng trong ngôi mộ tập thể tại Nghĩa trang liệt sĩ phường Đăk Cấm. Đối với ông Thế, đó không chỉ là một sự kiện đặc biệt của gia đình mà còn là dấu mốc khiến ông luôn trăn trở về những người lính có thể vẫn còn nằm lại đâu đó trên tuyến đường này.

Trung úy Trần Đức Độ, Phân đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Ngãi, là người trực tiếp tham gia cuộc quy tập năm 2008. Sau gần hai thập kỷ, anh vẫn nhớ như in những ngày đào tìm dưới cái nắng gay gắt.

Bên cạnh hài cốt, lực lượng chức năng còn phát hiện nhiều di vật như dép cao su, bi đông, súng AK cùng nhiều vật dụng sinh hoạt của bộ đội. “Mỗi lần phát hiện thêm một bộ hài cốt, anh em trong đội đều rất xúc động. Ai cũng mong tìm được nhiều hơn để đưa các liệt sĩ về an táng trang trọng”, Trung úy Độ chia sẻ.

Mệnh lệnh từ trái tim

Những ngày đầu tháng 6, khi thông tin về khả năng tiếp tục tìm kiếm mộ tập thể liệt sĩ trên đường Trường Chinh được công bố, khu dân cư dọc tuyến đường này trở nên đặc biệt hơn thường lệ. Người dân trò chuyện về các vị trí dự kiến đào thăm dò. Nhiều người tìm lại ký ức của cha ông, những câu chuyện từng nghe kể về trận đánh Mậu Thân năm 1968. Điều đáng quý là thay vì lo lắng hay e ngại việc khai quật có thể ảnh hưởng đến đời sống, đa số người dân đều bày tỏ sự đồng thuận.

Quán dê Hồng (số 278 đường Trường Chinh) là một trong những vị trí được đề xuất đào rãnh thăm dò. Đây cũng là khu vực nằm gần nơi từng phát hiện 22 hài cốt liệt sĩ vào năm 2008. Nếu việc khảo sát được triển khai, phần sân và khu vực kinh doanh của quán có thể bị ảnh hưởng trực tiếp.

Ông Trịnh Công Sơn, Phó Chủ tịch UBND phường Đăk Cấm cho biết, việc tìm kiếm, quy tập mộ liệt sĩ là nhiệm vụ thiêng liêng. Để thực sự tạo sự đồng thuận của người dân, địa phương đã thành lập tổ vận động để tuyên truyền, trao đổi với các hộ dân trong khu vực dự kiến thực hiện tìm kiếm và khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Hồng, chủ quán, khẳng định gia đình hoàn toàn ủng hộ chủ trương tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Theo ông, việc đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đồng đội và gia đình là công việc thiêng liêng mà bất cứ người dân nào cũng có trách nhiệm chung tay thực hiện.

“Việc kinh doanh có thể tạm thời bị ảnh hưởng nhưng không đáng kể so với ý nghĩa của việc tìm kiếm các anh hùng liệt sĩ. Nếu phần đất của gia đình cần phục vụ khảo sát, chúng tôi sẵn sàng tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất”, ông Hồng nói.

Cán bộ phường Đăk Cấm vận động người dân phối hợp công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Ảnh: NN

Không xa vị trí dự kiến khảo sát là căn nhà của bà Lâm Thị Điệp (71 tuổi) - Bí thư Chi bộ kiêm Tổ trưởng Tổ dân phố 7 (phường Đăk Cấm). Với diện tích gần 700m2 và mặt tiền dài hơn 13m giáp đường Trường Chinh, khu đất của gia đình bà cũng nằm trong khu vực có khả năng cần khảo sát khi mở rộng phạm vi tìm kiếm.

Theo bà Điệp, đoạn đường Trường Chinh từ Đinh Công Tráng đến Trương Đăng Quế có khoảng 20 hộ dân sinh sống. Qua tuyên truyền, vận động, hầu hết các hộ đều bày tỏ sự đồng thuận cao.

“Người dân ở đây không bất ngờ trước việc tiếp tục tìm kiếm vì trước kia đã nhiều lần phát hiện hài cốt liệt sĩ. Ai cũng mong sớm xác định được vị trí chính xác để khai quật. Các anh đã hy sinh cho đất nước hòa bình, giờ cần được trở về với đồng đội và gia đình”, bà Điệp xúc động nói.

Nguyễn Ngọc