50 năm Thành phố mang tên Bác: Bản sắc, đổi mới và khát vọng vươn tầm

Những lớp văn hóa làm nên bản sắc đô thị

Không gian văn hóa Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, nay là TP Hồ Chí Minh, được hình thành qua hơn 300 năm kể từ khi vùng đất này được xác lập trong hệ thống hành chính năm 1698. Như Trịnh Hoài Đức đã viết trong Gia Định thành thông chí: “Lấy đất Nông Nại làm phủ Gia Định, lập xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên, lập xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn, mỗi dinh đặt chức Lưu Thủ, Cai Bạc, Ký Lục để cai trị”. Lúc đó, đất Sài Gòn là huyện Tân Bình thuộc phủ Gia Định, dinh Phiên Trấn.

Các bạn trẻ mặc "Việt phục" trên chuyến metro Bến Thành - Suối Tiên, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trong không gian đô thị hiện đại.

Theo Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh, trong quá trình khai phá phương Nam, các lưu dân Việt mang theo tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng và truyền thống lao động cần cù. Khi thích nghi với môi trường sông nước, những giá trị ấy được bồi đắp thêm bởi tính phóng khoáng, cởi mở, thực tiễn và trọng nghĩa tình.

Đặc điểm đô thị mở cũng tạo điều kiện để TP Hồ Chí Minh trở thành nơi hội tụ cư dân từ nhiều vùng miền, nhiều cộng đồng văn hóa và nhiều lối sống khác nhau. Từ năm 1975 đến nay, Thành phố luôn là địa bàn tiếp nhận dân cư từ khắp mọi miền đất nước; đồng thời là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc, tôn giáo. Hiện nay, Thành phố có sự hiện diện của đầy đủ 54 dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Sự đa dạng đó không tạo nên rào cản xã hội đáng kể, mà ngược lại, góp phần hình thành môi trường văn hóa cởi mở, linh hoạt. Các nhóm cư dân vừa duy trì giá trị văn hóa riêng, vừa tham gia vào quá trình giao lưu, thích nghi với đời sống đô thị chung. Chính quá trình hội tụ và tương tác lâu dài này đã tạo nên một bản sắc văn hóa đô thị đặc trưng, trong đó sự đa dạng trở thành nguồn lực thúc đẩy sáng tạo, đổi mới và phát triển xã hội.

Công viên Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh (phường Sài Gòn, TP Hồ Chí Minh). Ảnh: DUY THIỆN

Thống kê của Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, đến năm 2025, Thành phố có 321 di tích được xếp hạng, gồm 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích cấp quốc gia và 218 di tích cấp Thành phố. Ngoài ra, Thành phố còn có hệ thống bảo tàng lớn với nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học quan trọng. Bên cạnh di sản vật thể, các giá trị văn hóa phi vật thể như đờn ca tài tử Nam Bộ, cải lương, hát bội, lễ hội truyền thống của cộng đồng người Việt, Hoa, Khmer, Chăm… đã góp phần duy trì bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế.

Từ bản lĩnh “xé rào” đến công cuộc đổi mới

Sau năm 1975, TP Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn mới với vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật hàng đầu của cả nước. Nếu việc đổi tên Thành phố là dấu mốc chính trị mang tính biểu tượng, thì quá trình phát triển trong những thập niên tiếp theo chính là minh chứng thực tiễn cho vai trò và vị thế đặc biệt ấy.

Những năm đầu sau thống nhất, Thành phố phải đối mặt với vô vàn khó khăn: Hậu quả chiến tranh kéo dài, cơ sở hạ tầng xuống cấp, thất nghiệp gia tăng, nguồn nguyên liệu sản xuất thiếu hụt, cơ chế quản lý kinh tế còn nhiều bất cập.

TS Vũ Trung Kiên, Phó trưởng khoa Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng, trong bối cảnh nền kinh tế đối mặt với khủng hoảng, TP Hồ Chí Minh đã áp dụng nhiều quyết sách mang tính đột phá, “xé rào” như bù giá vào lương, thu mua lúa theo giá thỏa thuận, phát hành công phiếu. Những quyết sách này giúp Thành phố vượt qua khó khăn, phá vỡ thế độc quyền, tạo tiền đề thực tiễn quan trọng để cả nước bước vào công cuộc đổi mới năm 1986.

Trung tâm TP Hồ Chí Minh lung linh về đêm. Ảnh: PHẠM THẾ

Một trong những câu chuyện tiêu biểu là đột phá trong lĩnh vực lưu thông lương thực. Sau thống nhất, TP Hồ Chí Minh có khoảng 3 triệu dân và chịu chung tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng dù nằm gần vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Trước tình hình đó, lãnh đạo Thành phố đã “bật đèn xanh” để bà Ba Thi, tức Nguyễn Thị Ráo, Phó giám đốc Sở Lương thực TP Hồ Chí Minh, xuống miền Tây mua lúa gạo theo giá thị trường. Cách làm táo bạo ấy không chỉ góp phần giải quyết bài toán lương thực trước mắt mà còn trở thành biểu tượng cho tinh thần dám nghĩ, dám làm vì dân.

Từ thực tiễn sinh động, TP Hồ Chí Minh đã chủ động đề xuất, thực hiện thí điểm nhiều chính sách vượt qua rào cản cơ chế như chuyển đổi giá - lương - tiền, xóa bỏ bao cấp, phát triển kinh tế nhiều thành phần. Những mô hình thành công từ “phòng thí nghiệm” thực tiễn của Thành phố đã góp phần quan trọng để Trung ương hoạch định đường lối đổi mới toàn diện tại Đại hội VI của Đảng năm 1986.

Cầu Ba Son - biểu tượng mới của TP Hồ Chí Minh.

TP Hồ Chí Minh nhanh chóng trở thành địa phương đi đầu trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, khuyến khích kinh tế tư nhân và thu hút mạnh mẽ vốn đầu tư nước ngoài. Thành phố cũng là nơi đi đầu trong thành lập mô hình khu chế xuất, khu công nghiệp, tiêu biểu là Khu chế xuất Tân Thuận, Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh…

Trong đại dịch Covid-19 năm 2021, Thành phố một lần nữa cho thấy bản lĩnh và sức chống chịu mạnh mẽ. Dù trải qua giai đoạn khốc liệt, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thành phố đã phát huy tinh thần linh hoạt, sáng tạo trong phòng, chống dịch, bảo đảm an sinh xã hội và từng bước phục hồi kinh tế. Tinh thần “xé rào” trong lịch sử đổi mới vì thế không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà tiếp tục được chuyển hóa thành năng lực thích ứng trong những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Thành phố anh hùng trong khát vọng phát triển mới

Kể từ khi cùng cả nước bước vào công cuộc đổi mới, TP Hồ Chí Minh luôn giữ vai trò đầu tàu kinh tế, là đầu mối giao thương quan trọng của khu vực Đông Nam Á và một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu Việt Nam.

Riêng năm 2025, Thành phố đạt tốc độ tăng trưởng GRDP khoảng 8,03%; tổng giá trị GRDP ước đạt 3 triệu tỷ đồng, chiếm 23,5% GDP cả nước; GRDP bình quân đầu người đạt 8.755 USD; tổng thu ngân sách Nhà nước ước đạt 800.043 tỷ đồng, chiếm khoảng 1/3 tổng thu quốc gia; vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) ước đạt 8,16 tỷ USD. Những kết quả đó tiếp tục khẳng định vai trò, vị thế của TP Hồ Chí Minh trong tiến trình hội nhập và phát triển của đất nước.

Dinh Độc Lập - Di tích quốc gia đặc biệt, công trình kiến trúc tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh, là biểu tượng của hòa bình, thống nhất đất nước.

Nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, 50 năm ngày Thành phố vinh dự được mang tên Bác Hồ kính yêu, ngày 19-5-2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết đưa ra mục tiêu: Đến năm 2030, Thành phố là đô thị văn minh, hiện đại, năng động, sáng tạo, trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, logistics, hội nhập quốc tế, năng động, đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, có vị trí nổi trội ở khu vực Đông Nam Á.

Đến năm 2045: Thành phố là đô thị văn minh, hiện đại, năng động, sáng tạo; trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo của châu Á, là điểm đến hấp dẫn toàn cầu, văn hóa, xã hội phát triển đặc sắc, chất lượng cuộc sống cao, hội nhập quốc tế sâu rộng.

Hướng đến 100 năm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, năm 2075: Thành phố là đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, phát triển toàn diện, ngang tầm các đô thị phát triển trên thế giới, tăng trưởng xanh, bền vững, chất lượng cuộc sống cao, thích ứng tốt với biến đổi khí hậu.

Biển Vũng Tàu. Ảnh: VĂN NGÔ

PGS, TS Phan Xuân Biên, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, với hành trang tích lũy trong nửa thế kỷ qua, cùng thế và lực mới sau khi được sáp nhập, mở rộng, dưới sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, TP Hồ Chí Minh hoàn toàn có cơ sở để hiện thực hóa các mục tiêu mà Nghị quyết số 09-NQ/TW đã đề ra. Truyền thống kiên cường, dũng cảm cùng những phẩm chất đặc trưng của người dân Thành phố như năng động, sáng tạo, hào sảng, nghĩa tình, tiên phong, hội nhập và hiện đại sẽ tiếp tục được khơi dậy, phát huy mạnh mẽ.

Với sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị và nhân dân, TP Hồ Chí Minh - Thành phố anh hùng được kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo nên những bước phát triển đột phá, xứng đáng với vai trò đầu tàu của cả nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

LƯƠNG ANH