4 bảo vật quốc gia văn hóa Óc Eo: Kể chuyện lịch sử qua di tích ngàn năm

4 bảo vật quốc gia đang trưng bày tại Bảo tàng thành phố Cần Thơ. (Ảnh: Nguyễn Hằng/TTXVN)

Nền văn hóa Óc Eo (thế kỷ I-VII) có rất nhiều hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia, tiêu biểu là các tác phẩm điêu khắc và gốm độc đáo, tập trung nhiều nhất tại An Giang và Cần Thơ.

Hiện bảo tàng thành phố Cần Thơ đang lưu giữ 4 bảo vật quốc gia thuộc nền văn hóa Óc Eo gồm: Bộ khuôn đúc, Bình gốm, Tượng Phật và Linga - Yoni Nhơn Thành.

Những cổ vật quý hiếm này là minh chứng cho sự phát triển rực rỡ của vùng đất hạ lưu sông Hậu từ thế kỷ I-VII.

Bộ khuôn đúc Nhơn Thành, là một sáng chế tiêu biểu của nghề kim hoàn, đại diện cho ngành thủ công nghiệp bản địa vốn rất phát triển trong thời kỳ văn hóa Óc Eo. (Ảnh: Nguyễn Hằng/TTXVN)

Bộ khuôn đúc Nhơn Thành: Sự phát triển của tiểu thủ công nghiệp

Niên đại: Thế kỷ I-VII

Bộ khuôn đúc Nhơn Thành là bảo vật quốc gia đầu tiên của thành phố Cần Thơ, được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận ngày 25/12/2017.

Đây là một sáng chế tiêu biểu của nghề kim hoàn - đại diện cho ngành thủ công nghiệp bản địa vốn rất phát triển trong thời kỳ văn hóa Óc Eo - thể hiện đầy đủ quy trình chế tác đồ trang sức bằng kim loại, từ phác thảo, tạo tác hoàn thiện các khuôn đúc, đến quá trình luyện kim, đổ khuôn và cho ra thành phẩm của cư dân Phù Nam.

Bộ bảo vật gồm 11 hiện vật: mẫu xỉ kim loại; nồi nấu, cốc rót kim loại bằng đất nung; dụng cụ dùng để uốn vòng tay bằng gốm; 3 khuôn đúc được chế tác thủ công rất tinh xảo từ đá phiến hạt mịn - là các loại khuôn hai mang, được dùng để đúc cùng một lúc nhiều loại hình trang sức như vòng tay, khuyên tai, bùa đeo… và 4 hiện vật bằng kim loại tương thích với một mặt khuôn: vòng tay, khuyên tai răng cưa, khuyên tai con đỉa, khuyên tai quả bí.

Qua nghiên cứu có so sánh, các nhà khoa học đã xác định được giá trị của bộ sưu tập: Đồ trang sức chế tác trong khu vực này được hình thành từ sự sáng tạo của cộng đồng cư dân bản địa và có sự giao lưu văn hóa-thương mại với các vùng khác nhau như: Ấn Độ, Địa Trung Hải, Trung Á và Đông Nam Á.

Đây là những loại hình trang sức được ưa chuộng của người đương thời và mối quan hệ chặt chẽ trong hệ thống thương mại, trao đổi hàng hóa giữa các cộng đồng cư dân Óc Eo nói riêng, con đường thương mại Đông-Tây nói chung, sưu tập khuôn đúc và quy trình chế tác đồ trang sức ở Nhơn Thành có giá trị rất đặc biệt, là một sáng chế tiêu biểu của nghề kim hoàn - một đại diện cho ngành thủ công nghiệp bản địa vốn rất phát triển trong thời kỳ văn hóa Óc Eo, góp phần rất lớn trong việc làm sáng tỏ cấu trúc kinh tế, văn hóa- xã hội của cư dân cổ đồng bằng sông Cửu Long từ thế kỷ I đến thế kỷ VII sau công nguyên.

Bình gốm Nhơn Thành (Thế kỷ V) là sự hội tụ, kết tinh đỉnh cao của kỹ thuật thủ công chế tác gốm cùng tư duy thẩm mỹ độc đáo có sự kết hợp từ sự giao thoa văn hóa, tôn giáo ngoại nhập (Ấn Độ) với văn hóa bản địa của cư dân Óc Eo. (Ảnh: Nguyễn Hằng/TTXVN)

Bình gốm Nhơn Thành: Kết tinh đỉnh cao của kỹ thuật thủ công chế tác gốm

Niên đại: Thế kỷ V

Đây là hiện vật có giá trị đặc biệt, phản ánh sự hội tụ, kết tinh đỉnh cao của kỹ thuật thủ công chế tác gốm, cũng như tư duy thẩm mỹ độc đáo, có sự kết hợp từ sự trao đổi, giao thoa văn hóa, tôn giáo ngoại nhập (Ấn Độ) với văn hóa bản địa của cư dân Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long vào giữa thiên niên kỷ I, từ đó tạo ra sản phẩm đồ gốm đặc sắc riêng có, trở thành một nét đặc trưng nổi bật của văn hóa giai đoạn này.

Bình gốm được phát hiện ở di chỉ Nhơn Thành còn trong tình trạng nguyên vẹn, hoàn hảo, là tiêu bản duy nhất, độc bản trong lịch sử khai quật nền Văn hóa Óc Eo.

Bình gốm Nhơn Thành có kích thước cao 26,3cm; chu vi thân 83,5cm; đường kính miệng 12cm; đường kính đáy 11cm, được cấu tạo từ chất liệu đất sét mịn, có vòi, xương gốm mịn, mỏng. Áo gốm màu vàng nhạt.

Bình có dáng cao, miệng loe, cổ thắt, vai rộng, thân hình cầu, đáy hẹp, chân đế thấp hình vành khăn. Trên vai bình gắn một vòi tròn, dáng xiên thẳng lên trên, đầu vòi trang trí gờ nhẫn nổi.

Hiện vật này phản ánh được nét đặc trưng riêng của giai đoạn Văn hóa Óc Eo phát triển ở thế kỷ V - giai đoạn xuất hiện một loại hình gốm cao cấp, chỉ được sử dụng cho những hoạt động gắn với tính chất lễ nghi tôn giáo của cộng đồng cư dân cổ vùng đồng bằng sông Cửu Long thời bấy giờ.

Tượng Phật Nhơn Thành có niên đại từ thế kỷ IV - VI, được tạc từ một khối gỗ màu nâu đen. (Ảnh: Nguyễn Hằng/TTXVN)

Tượng phật Nhơn Thành: Sự thăng hoa của nghệ thuật điêu khắc

Niên đại: Thế kỷ IV- VI

Tượng Phật cao 56cm, vai rộng 9cm, ngang đầu 5,5cm, đường kính bệ 16cm, được tạc từ một khối gỗ màu nâu đen, trong tư thế tribhanga (đứng lệch hông về bên phải) trên tòa sen hai tầng với từng đường nét mềm mại, thanh thoát, chân phải trụ, chân trái khuỵu xuống, lộ rõ đầu gối, hai chân dang rộng bằng hông, nhìn thấy rõ bàn chân; đứng trên tòa sen hai tầng với các cánh hoa tả thực; lưng khoác cà sa dài đến tận cổ chân.

Đỉnh đầu có dấu vết nhục kế usnisa, tóc xoắn ốc. Thân khoác áo cà sa dài xuống chân, trên mặt lưng của tượng, đôi chỗ còn dính vết vàng dát mỏng.

Đây là hiện vật độc bản, có giá trị đặc biệt, đại diện cho nghệ thuật tạo hình Phật giáo bằng gỗ trong văn hóa Óc Eo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long nói riêng, Nam bộ nói chung.

Đồng thời, với kỹ thuật chế tác đạt đến đỉnh cao, thể hiện rõ nét trên hiện vật đã cho thấy trình độ tiếp thu các luồng nghệ thuật mới và sự thăng hoa trong nghệ thuật điêu khắc của các nghệ nhân Óc Eo trong khoảng thế kỷ IV-VI.

Có thể nói, với các đặc điểm phong cách nghệ thuật, kỹ thuật chế tác… hiện vật đã góp thêm tư liệu về mối quan hệ trao đổi văn hóa diễn ra rất mạnh trong thời kỳ văn hóa Óc Eo nói chung và ở Nhơn Thành nói riêng.

Đó không chỉ là sự tiếp nhận một chiều mà còn là sự dung hợp, tích hợp và tương tác hai chiều giữa hai thành tố văn hóa ngoại nhập, đặc biệt là mối quan hệ trao đổi, ảnh hưởng từ văn hóa Ấn Độ và bản địa để tạo nên đặc trưng riêng có của nền văn hóa này trong lịch sử.

Ngày 24/12/2018, tượng Phật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia.

Linga - Yoni (thế kỷ V), hiện vật đầu tiên và duy nhất được tìm thấy trong Văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ nói riêng, khu vực Đông Nam Á nói chung. (Ảnh: Nguyễn Hằng/TTXVN)

Linga-Yoni Nhơn Thành: Chất liệu độc đáo

Niên đại: Thế kỷ V

Hiện vật dài 140cm, rộng 38-40cm, dày 8,5-16cm; được chế tác từ một khối gỗ, thể hiện rõ hai phần thân và vòi.

Hiện vật được tìm thấy trong quá trình khai quật tại Di tích khảo cổ Văn hóa Óc Eo Nhơn Thành (xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền).

Phần thân dạng khối hình chữ nhật, thành chạm nổi gờ vuông, nối liền qua đầu vòi bởi một đường cong mềm mại. Lòng có hai đường rãnh sâu bao quanh khối cấu trúc nổi ở trung tâm có dạng thuôn dài, nhọn đầu về phía vòi. Hai rãnh này gặp nhau và nối thông với rãnh của vòi.

Phần vòi thể hiện đầy đủ đặc điểm vòi của một yoni, với dáng vuông, hơi nhỏ về đầu vòi; đầu vòi xiên vát; rãnh dẫn nước thiêng ở giữa vòi nối thông với hai rãnh ở lòng trong. Ở mặt đáy, gần cuống vòi có vết khấc lõm nằm ngang.

Đây là cách thể hiện tín ngưỡng phồn thực rất đặc biệt, sống động, rất khác với cách thể hiện loại hình sinh thực khí linga-yoni phổ biến được chế tác bằng đá sa thạch, gốm và kim loại.

Linga-Yoni Nhơn Thành lại làm bằng gỗ, là trường hợp đầu tiên và duy nhất cho đến nay được tìm thấy trong Văn hóa Óc Eo nói riêng và Nam Bộ nói chung.

Đặc điểm về kiểu dáng của hiện vật này có sự khác biệt với loại hình linga - yoni được cho là nguyên mẫu trong Văn hóa Ấn Độ ở chỗ phần thân (yoni) có dạng khối vuông và linga hình trụ đứng ở giữa lòng yoni hình vuông, trong khi phần thân của Linga-Yoni Nhơn Thành lại có dạng khối chữ nhật, không giống với bất kỳ loại hình linga-yoni đá dạng khối vuông:

Khối linga (biểu hiện tính nam của thần Shiva) lại được tạo tác trong tư thế nằm ngang trong lòng yoni (biểu hiện tính nữ của thần Shiva) với dáng thuôn dài, một đầu nhọn hướng về phía đầu vòi cực kỳ sống động, thể hiện sự sinh sôi nảy nở trong tín ngưỡng phồn thực của người xưa.

Đây là cách thể hiện linga-yoni vô cùng độc đáo, tính ngẫu hứng, biến tấu so với nguyên mẫu của cộng đồng cư dân sống trong khu vực vùng trũng của Văn hóa Óc Eo.

Hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020 của Thủ tướng Chính phủ./.

(Vietnam+)