18 tỷ USD và giới hạn cuộc chiến bảo vệ trẻ em

Phép thử thực sự nằm ở việc Meta có chấp nhận hy sinh tương tác, dữ liệu và doanh thu để bảo vệ trẻ em hay không. Ảnh: Reuters

Cuộc chiến pháp lý chưa có hồi kết

Meta đã chọn trả tới 18 tỷ USD để tránh một canh bạc pháp lý lớn hơn. Thỏa thuận với gần như toàn bộ các bang của Mỹ giúp tập đoàn khép lại phiên tòa liên bang về cáo buộc Facebook và Instagram được thiết kế nhằm gây nghiện cho trẻ em, đồng thời đánh lừa công chúng về mức độ an toàn.

Bốn bang gồm: California, Colorado, Kentucky và New Jersey từng dự kiến yêu cầu mức phạt dân sự gần 200 tỷ USD. Trước khi phiên tòa bắt đầu ngày 18/8, Meta cho biết tổng mức phạt mà các bang đòi hỏi có thể lên tới 1.400 tỷ USD, một con số đủ biến tranh chấp thành mối đe dọa tồn vong.

Bởi vậy, 18 tỷ USD là đòn pháp lý mạnh nhưng cũng là lối thoát có thể tính toán được. Khoản tiền này chỉ tương đương 4 tháng lợi nhuận của Meta.

Không thừa nhận hành vi sai trái, Meta tuyên bố: “Đảm bảo thanh thiếu niên có trải nghiệm an toàn và hiệu quả trên các nền tảng của chúng tôi là điều tối quan trọng”. Mặc dù vậy, việc Meta chấp nhận một thỏa thuận quy mô chưa từng có cho thấy, chỉ phủ nhận trách nhiệm pháp lý không còn đủ sức để hóa giải những sức ép chính trị và xã hội.

“Mục tiêu của vụ kiện này là bảo vệ con cái chúng ta,” Tổng chưởng lý bang Colorado Phil Weiser khẳng định. Theo ông, kết quả dàn xếp vượt xa những gì một tòa án từng tuyên hoặc có khả năng tuyên. Nhận định ấy phản ánh sự thay đổi quan trọng khi an toàn trẻ em đã trở thành nghĩa vụ có thể đo đếm bằng tiền và các ràng buộc cụ thể.

Theo thỏa thuận, Meta sẽ trả tối đa khoảng 17,7 tỷ USD cho 47 bang, Washington D.C. cùng một số vùng lãnh thổ Mỹ. Khoảng 12,7 tỷ USD được bảo đảm, còn 5 tỷ USD phụ thuộc vào việc Snapchat, TikTok và YouTube có áp dụng những biện pháp tương tự hay không trong khi bang Texas đã đạt thỏa thuận riêng trị giá hơn 1 tỷ USD.

Nhưng đây chưa phải dấu chấm hết. Meta vẫn đối mặt hàng nghìn vụ kiện từ cá nhân, học khu, thành phố và các cơ quan công quyền. New Mexico và Florida từ chối tham gia dàn xếp. Tổng chưởng lý bang Florida James Uthmeier gọi khoản bồi thường là “chuyện nhỏ” so với tác hại từ những tính năng gây nghiện hướng đến lợi nhuận và tuyên bố sẽ gặp Meta tại tòa.

Trẻ em được bảo vệ đến đâu?

Trong thập kỷ tới, Meta phải giới hạn thanh thiếu niên sử dụng Facebook và Instagram ở mức hai giờ mỗi ngày, trừ khi phụ huynh cho phép. Hai nền tảng này phải chặn truy cập từ 0 giờ đến 6 giờ sáng và vô hiệu hóa phần lớn thông báo giới thiệu trong giờ học, từ 8 giờ đến 15 giờ.

Đây là sự can thiệp trực tiếp hiếm có vào kiến trúc vận hành của mạng xã hội. Ông James Speta, giáo sư luật tại Đại học Northwestern, chuyên về chính sách viễn thông và internet, nhận định các hạn chế sẽ làm thay đổi trải nghiệm trên Facebook và Instagram vì chúng được thiết kế để giảm tương tác.

Ông Speta cho rằng Meta và các công ty cùng ngành đang chịu sức ép phải thay đổi cách kinh doanh, bất kể thắng hay thua kiện. Sức ép ấy đến đồng thời từ công chúng, Quốc hội Mỹ và các cơ quan lập pháp bang. Điều bị thách thức giờ đây không còn là một nội dung riêng lẻ mà là mô hình giữ người dùng càng lâu càng tốt.

Tuy nhiên, thỏa thuận vẫn dừng trước cánh cửa quan trọng nhất. Meta không phải từ bỏ hệ thống đề xuất cá nhân hóa và quảng cáo nhắm mục tiêu. Đây chính là “cỗ máy” lựa chọn nội dung, duy trì sự chú ý và chuyển thời gian của người dùng thành doanh thu quảng cáo.

Thỏa thuận cũng không xử lý một số nội dung mà chính các nhà nghiên cứu của Meta từng xác định là đặc biệt đáng lo ngại, trong đó có những bài đăng khiến người dùng Instagram bất an về hình ảnh cơ thể.

Khoảng trống đó làm lộ giới hạn của “cú siết” 18 tỷ USD. Nhà chức trách đã kiểm soát thời lượng, giờ truy cập và thông báo nhưng chưa đi sâu vào cơ chế quyết định nội dung nào được giới thiệu cho trẻ em. Giới hạn hai giờ “online” sẽ mất tác dụng nếu từng phút trong hai giờ ấy vẫn được tối ưu để kích thích người dùng tiếp tục xem.

Vấn đề còn mở rộng sang lĩnh vực dữ liệu. 29 bang cáo buộc Meta cố ý thu thập thông tin cá nhân của trẻ em khi chưa có sự đồng ý của phụ huynh, vi phạm Đạo luật Bảo vệ quyền riêng tư trực tuyến của trẻ em rồi sử dụng dữ liệu đó để huấn luyện AI tạo sinh.

Meta lập luận “nghiện mạng xã hội” chưa phải một chứng bệnh tâm thần được công nhận. Lập luận này không giải quyết được cáo buộc về thiết kế sản phẩm, quyền riêng tư và trách nhiệm bảo vệ người dùng chưa thành niên. Thiếu một chẩn đoán y khoa chính thức không đồng nghĩa tác động tiêu cực không tồn tại.

Khoản tiền 18 tỷ USD vì thế mới là giá của một cuộc đình chiến, chưa phải chi phí của sự thay đổi tận gốc. Phép thử thực sự nằm ở việc Meta có chấp nhận hy sinh tương tác, dữ liệu và doanh thu để bảo vệ trẻ em hay chỉ điều chỉnh phần dễ nhìn thấy nhất của Facebook và Instagram.

Tổng hợp

Đỗ Phú