100 tỷ USD tài sản đóng băng của Iran đang ở đâu?

Trong bối cảnh các cuộc đàm phán vòng hai giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt xung đột diễn biến phức tạp, một vấn đề nổi cộm làm dấy lên nhiều luồng ý kiến trái chiều là khối tài sản bị phong tỏa của Tehran tại các quốc gia khác.

Nền kinh tế Iran đã suy yếu trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt từ Mỹ và các nước khác. Những biện pháp này bắt đầu từ năm 1979, ban đầu liên quan đến cuộc khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran sau Cách mạng Hồi giáo, sau đó được mở rộng do các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran.

Các lệnh trừng phạt đã hạn chế khả năng tiếp cận những nguồn tài sản của chính Iran, bao gồm doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ bị phong tỏa tại các ngân hàng nước ngoài.

Iran cần nguồn tiền bị phong tỏa được giải phóng nhằm tái thiết đất nước sau xung đột. Ảnh: Reuters.

Ngày 10/4, trước khi vòng đàm phán ngừng bắn đầu tiên diễn ra tại Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố trên mạng xã hội X rằng các tài sản bị phong tỏa của Iran phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc đàm phán nào bắt đầu.

Một ngày sau, tại các cuộc đàm phán ở thủ đô Islamabad, xuất hiện một số thông tin cho rằng Washington đã đồng ý giải phóng một phần tài sản của Iran. Tuy nhiên, phía Mỹ nhanh chóng bác bỏ, khẳng định các tài sản này vẫn bị đóng băng.

Khi các cuộc đàm phán dự kiến nối lại trong những ngày tới, trước thời điểm lệnh ngừng bắn hiện tại hết hiệu lực vào rạng sáng 22/4 theo giờ Trung Đông, căng thẳng quanh vấn đề này được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng.

Quy mô tài sản bị phong tỏa

Con số chính xác vẫn chưa rõ ràng song các báo cáo chính thức của Iran và nhiều chuyên gia ước tính tổng giá trị tài sản của Tehran bị phong tỏa ở nước ngoài vượt 100 tỷ USD.

Theo chuyên gia Frederic Schneider thuộc Hội đồng Trung Đông về Vấn đề quốc tế, số tiền này tương đương khoảng bốn lần doanh thu hàng năm của Iran từ xuất khẩu năng lượng.

Tuy nhiên, ngay cả khi Mỹ đồng ý giải phóng, hiện chưa rõ việc sử dụng nguồn tiền này có bị ràng buộc điều kiện hay không.

Trước đó, năm 2016, cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ Jacob Lew cho biết Iran có thể chỉ tiếp cận được khoảng một nửa số tài sản bị phong tỏa, do phần còn lại đã được cam kết cho các khoản đầu tư hoặc trả nợ.

Hiện nay, yêu cầu then chốt của Tehran trong đàm phán là giải phóng ít nhất 6 tỷ USD như một biện pháp xây dựng lòng tin, theo Al Jazeera.

Vì sao Iran có tài sản bị phong tỏa?

Lệnh phong tỏa đầu tiên được Mỹ áp đặt vào tháng 11/1979, khi cựu Tổng thống Jimmy Carter tuyên bố Iran là "mối đe dọa bất thường" đối với an ninh quốc gia Mỹ, trong bối cảnh 66 công dân Mỹ bị bắt làm con tin tại Tehran.

Sau đó, một phần tài sản được giải phóng theo Thỏa thuận Algiers năm 1981, đổi lấy việc Iran thả các con tin còn lại.

Cựu Tổng thống Jimmy Carter lần đầu tuyên bố Iran là "mối đe dọa bất thường" đối với an ninh quốc gia Mỹ vào năm 1979. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, quan hệ song phương tiếp tục xấu đi, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Dù Tehran khẳng định chương trình làm giàu uranium phục vụ mục đích dân sự, Mỹ và Israel nhiều lần cáo buộc Iran phát triển vũ khí hạt nhân.

Năm 2015, Iran ký thỏa thuận hạt nhân với các cường quốc (JCPOA), qua đó được dỡ bỏ một phần trừng phạt và tiếp cận lại tài sản. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận và tái áp đặt trừng phạt, khiến tài sản của Iran tiếp tục bị phong tỏa.

Các quốc gia nào đang nắm giữ tài sản của Iran?

Tài sản bị phong tỏa của Iran phân tán tại nhiều quốc gia. Theo ước tính, ít nhất 20 tỷ USD của Tehran nằm tại Trung Quốc, khoảng 7 tỷ USD tại Ấn Độ, khoảng 6 tỷ USD ở Iraq và khoản tiền tương tự bị đóng băng ở Qatar.

Bên cạnh đó, Nhật Bản được cho là đang nắm giữ khoảng 1,5 tỷ USD của Tehran, Mỹ nắm khoảng 2 tỷ USD và 1,6 tỷ USD bị đóng băng tại Luxembourg.

Ngoài ra, một số khoản tiền được chuyển qua các cơ chế trung gian hoặc chịu sự giám sát đặc biệt, khiến việc tiếp cận càng trở nên phức tạp.

Khối tài sản bị phong tỏa của Iran nằm rải rác ở nhiều quốc gia trải dài qua các lục địa. Ảnh: Reuters.

Nền kinh tế Iran đang đối mặt với khủng hoảng kéo dài do trừng phạt, lạm phát cao và đồng nội tệ mất giá.

Khoảng 100 tỷ USD tương đương gần một phần tư GDP của quốc gia này, vì vậy việc tiếp cận nguồn tiền này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo các chuyên gia, nếu các tài sản và nguồn tiền bị đóng băng được giải phóng, Iran có thể tăng cường ổn định tiền tệ, nhập khẩu hàng hóa thiết yếu, đầu tư nâng cấp hạ tầng năng lượng thiết yếu và thu hút doanh nghiệp trong cũng như ngoài nước.

Bên cạnh đó, nguồn tài chính này cũng có thể hỗ trợ quá trình tái thiết sau chiến tranh và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Iran.

Đại Hoàng