100 tỷ Euro và giấc mộng không thành: Đức-Pháp chấm dứt dự án FCAS, EU nhận đòn giáng mạnh

Theo Nhật báo Thụy Điển Dagens Nyheter, sự đổ vỡ của chương trình không chỉ chấm dứt kế hoạch phát triển chiến đấu cơ thế hệ mới của châu Âu mà còn phơi bày những hạn chế cố hữu trong hợp tác quốc phòng nội khối, đúng vào thời điểm Washington phát tín hiệu giảm dần cam kết an ninh đối với châu Âu.

FCAS được khởi động năm 2017 sau khi Thủ tướng Đức Angela Merkel và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhất trí phát triển một thế hệ máy bay chiến đấu mới nhằm thay thế Eurofighter của Đức và Rafale của Pháp vào khoảng năm 2040. Với ngân sách dự kiến lên tới 100 tỷ Euro, dự án hướng tới việc chế tạo các chiến đấu cơ tích hợp trí tuệ nhân tạo, có khả năng phối hợp tác chiến với máy bay không người lái trên chiến trường tương lai.

Không chỉ là một dự án công nghệ - quân sự, FCAS còn mang ý nghĩa chính trị sâu sắc. Trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump nhiều lần kêu gọi châu Âu tự đảm nhận nhiều hơn trách nhiệm an ninh của mình, Berlin và Paris muốn chứng minh rằng châu lục này có thể từng bước giảm phụ thuộc vào Mỹ.

Tuy nhiên, sau gần 10 năm, chương trình vẫn chưa tạo ra được nguyên mẫu đầu tiên. Tuần trước, Thủ tướng Đức Friedrich Merz xác nhận dự án đã bị hủy bỏ sau khi Berlin và Paris không thể tìm được tiếng nói chung về tương lai chương trình.

Theo truyền thông Đức, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ những bất đồng kéo dài giữa Dassault Aviation của Pháp và bộ phận quốc phòng Airbus của Đức. Hai bên tranh cãi về phân chia công việc, thiết kế kỹ thuật, cơ chế tài chính và thậm chí cả yêu cầu tác chiến đối với mẫu máy bay tương lai.

Một trong những bất đồng lớn nhất liên quan đến năng lực mang vũ khí hạt nhân. Pháp muốn chiến đấu cơ mới có thể thực hiện vai trò răn đe hạt nhân, trong khi Đức không có nhu cầu này do vẫn dựa vào ô hạt nhân của Mỹ.

Sự sụp đổ của FCAS được xem là đòn giáng mạnh vào tham vọng xây dựng năng lực quốc phòng chung của châu Âu. Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha Margarita Robles gọi đây là "một thất bại đối với chính sách an ninh và quốc phòng của Liên minh châu Âu (EU)", đồng thời cho rằng lợi ích công nghiệp quốc gia đã lấn át các mục tiêu chiến lược chung.

Nhiều chuyên gia nhận định, thất bại này phản ánh một thực tế sâu xa hơn: châu Âu vẫn chưa xây dựng được một nền công nghiệp quốc phòng đủ thống nhất để phát triển các hệ thống chiến lược quy mô lớn. Dù chi tiêu quân sự liên tục gia tăng trong những năm gần đây, các tập đoàn quốc phòng hàng đầu của châu lục vẫn cạnh tranh với nhau nhiều hơn là hợp tác.

Trong bối cảnh đó, các phương án thay thế đang được thúc đẩy. Tập đoàn Saab của Thụy Điển được nhắc đến như một đối tác tiềm năng trong các dự án tương lai. Một số chuyên gia cũng đánh giá Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu (GCAP) do Anh, Italy và Nhật Bản phát triển có triển vọng thực tế hơn. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius đã đề cập khả năng mua thêm máy bay F-35 của Mỹ.

Tuy nhiên, lựa chọn này lại đặt ra một nghịch lý: càng phụ thuộc vào các hệ thống vũ khí của Mỹ, châu Âu càng khó đạt được mục tiêu tự chủ chiến lược mà FCAS từng được kỳ vọng hiện thực hóa.

Sau gần 10 năm theo đuổi, 100 tỷ Euro đầu tư và những kỳ vọng chính trị lớn lao, FCAS đã trở thành minh chứng cho thách thức lớn nhất của châu Âu: thống nhất các lợi ích quốc gia để xây dựng một năng lực quốc phòng chung. Giấc mơ về chiến đấu cơ thế hệ mới chưa kịp cất cánh đã phải dừng lại trên đường băng, để lại dấu hỏi lớn về khả năng tự bảo đảm an ninh của châu Âu trong những thập niên tới.

Bảo Minh