Thịt gà 'thống trị' thế giới như thế nào

Từng là món ăn đắt đỏ, thịt gà nay đã vươn lên thành loại thịt được ưa chuộng nhất thế giới nhờ giá thành rẻ và không vấp phải các rào cản tôn giáo, văn hóa.

Thịt gà được phục vụ trong những chiếc xô giấy ở các vùng ngoại ô Mỹ, trong món cơm tại các trung tâm thương mại Trung Quốc, tại các tiệm shawarma (thịt nướng) ở vùng Vịnh, nhà hàng peri-peri (gà nướng cay) ở Anh, các món biryani (cơm gà) ở Ấn Độ và trong những chiếc bánh mì kẹp tại siêu thị trên khắp thế giới. Thịt gà có thể được chế biến theo nhiều cách: chiên, quay, nướng, xé nhỏ, hầm, xay nhuyễn, làm thành miếng (nugget)...

Từng là loại thực phẩm đắt đỏ và ít được lựa chọn trong phần lớn thế kỷ 20, thịt gà đã trở thành nguồn cung cấp protein được ưa chuộng nhất trong thế kỷ 21. Đà tăng trưởng này vẫn đang tiếp tục tăng tốc. Số lượng gà được nuôi trên toàn thế giới đã tăng từ 48,3 tỷ con vào năm 2006 lên 76,2 tỷ con vào năm 2023, theo Nan-Dirk Mulder, chuyên gia toàn cầu về gia cầm tại Rabobank.

Trong phần lớn thế kỷ trước, thịt bò vốn có vị thế "sang chảnh" còn thịt lợn chiếm ưu thế về quy mô sản xuất, đặc biệt là tại Trung Quốc và châu Âu. Trước đây, người nông dân nuôi gà chủ yếu để lấy trứng. Những con gà được dùng làm thực phẩm thời đó thường là gà mái đã hết chu kỳ đẻ trứng hoặc gà trống tơ.

Tại Mỹ, vào thế kỷ 19, giá thịt gà đôi khi còn đắt hơn cả thịt bò, theo Roger Horowitz, nhà sử học chuyên về ngành công nghiệp thực phẩm Mỹ.

Tuy nhiên, bước sang thế kỷ 20, ngành này bắt đầu chuyển mình nhờ sự phát triển của công nghệ làm lạnh, hệ thống đường sắt và nhu cầu tiêu thụ tại các đô thị.

"Không thể bỏ qua vai trò của người Do Thái trong câu chuyện này", Roger Horowitz nói. Cộng đồng người Do Thái tại các thành phố như New York, những người di cư với số lượng lớn từ Đông Âu và Nga kể từ cuối thế kỷ 19, đã duy trì một thị trường thịt gà riêng biệt. Lý do là các quy tắc tôn giáo đòi hỏi gà phải được giết mổ, làm sạch và xát muối theo nguyên tắc Kosher ngay tại khu vực dân cư sinh sống.

Từ khoảng năm 1930, các siêu thị đã biến ngành kinh doanh này thành thị trường đại chúng, đáp ứng nhu cầu về một loại sản phẩm đạt chuẩn, được làm lạnh, sơ chế sẵn và có giá rẻ. Các công ty gia cầm bắt đầu xây dựng các nhà máy giết mổ và chế biến gần hơn với các vùng chăn nuôi.

Đến những năm 1950, các công ty tại những bang như Delaware và Arkansas đã thực hiện quy trình giết mổ, chế biến và phân phối thịt gà ra thị trường toàn quốc.

Ngành chăn nuôi chuyển hướng từ các giống gà chuyên lấy trứng sang các giống phù hợp để lấy thịt. Được tài trợ bởi các siêu thị và doanh nghiệp trong ngành, các cuộc thi "Chicken of Tomorrow" thời hậu chiến đã thúc đẩy nông dân tạo ra những giống gà nhiều thịt hơn, lớn nhanh hơn và chuyển hóa thức ăn (ăn ít thức ăn mà vẫn tăng nhiều thịt) hiệu quả hơn. Đó là những loại gà được "thiết kế" cho kỷ nguyên bán lẻ đại chúng.

Thịt gà rất phù hợp với chuỗi cung ứng toàn cầu vì có thể pha lóc thành từng phần riêng biệt để phân phối đến những thị trường trả giá cao nhất cho từng loại thịt đó. Ví dụ, chân gà vốn thường ít được coi trọng tại các siêu thị phương Tây lại là mặt hàng xuất khẩu giá trị sang Trung Quốc.

Nhu cầu đang gia tăng ở cả các quốc gia phát triển lẫn các thị trường mới nổi, do các yếu tố như giá thịt bò cao, xu hướng tiêu thụ nhiều đạm, sự bành trướng của ngành thức ăn nhanh. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), vào năm 2022, thịt gà đã vượt qua thịt lợn để trở thành loại thịt có sản lượng lớn nhất thế giới.

Thịt gà sở hữu nhiều lợi thế dài hạn: giá rẻ, hiệu quả chuyển hóa thức ăn cao, thời gian sản xuất ngắn và ít vấp phải các hạn chế về văn hóa hay tôn giáo hơn so với thịt lợn hoặc thịt bò.

Tuy nhiên, tương lai của ngành gà sẽ không còn dựa vào việc các cường quốc xuất khẩu ồ ạt chở thịt đông lạnh đi khắp thế giới. Thay vào đó, thương mại quốc tế đang nhường chỗ cho các chuỗi cung ứng nội địa - bước chuyển mà ông Mulder gọi là "từ toàn cầu hóa sang địa phương hóa".

Lý do đằng sau xu hướng này một phần mang tính chính trị. Nhiều nền kinh tế mới nổi muốn tự chủ chăn nuôi để bảo đảm an ninh lương thực và tạo việc làm trong nước, thay vì phụ thuộc vào nguồn cung ngoại.

Điều này đang thúc đẩy các quốc gia ở Trung Đông, châu Á và châu Phi đầu tư vào các trang trại, nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi, trại ấp trứng và nhà máy chế biến.

Tuy nhiên, việc mở rộng quy mô chăn nuôi, giết mổ gà cũng vấp phải những rủi ro về môi trường và chính trị. Sản lượng tăng lên thì tổng lượng khí thải, chất thải (phân, chất độn chuồng) và áp lực lên hệ thống cung ứng thức ăn chăn nuôi cũng gia tăng theo. Các nhà vận động vì quyền động vật đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức công chúng thông qua những hình ảnh gây sốc về các giống gà biến đổi gene (thường bị gọi là "gà quái vật" hay "frankenchicken") cùng cảnh tượng tại những trang trại chăn nuôi tập trung tăm tối và chật chội.

Tại châu Âu, ông Mulder cho biết các công ty gia cầm đang gặp khó khăn trong việc xin cấp phép xây dựng trang trại mới và mở rộng năng lực chế biến. Một siêu dự án của tập đoàn gia cầm Ukraine MHP tại Croatia đã bị hủy bỏ trong năm nay sau làn sóng biểu tình. Chính quyền địa phương tại Mallorca, Tây Ban Nha năm ngoái cũng đã từ chối cấp phép cho một nhà máy chăn nuôi và chế biến gà sau khi vấp phải sự phản đối dữ dội từ dư luận.

Vì vậy, thách thức lớn nhất với đế chế thịt gà lúc này không còn là sức mua của người tiêu dùng, mà là những cánh cửa pháp lý và làn sóng phản đối từ các cộng đồng địa phương.

"Nếu thực sự nghiêm túc với bài toán an ninh lương thực và tự chủ sản xuất, chúng ta buộc phải mở rộng thêm diện tích trang trại và hạ tầng chuồng trại. Nhưng thực tế phũ phàng là chúng ta không có được những thứ đó", Richard Griffiths, Chủ tịch Hội đồng Gia cầm Quốc tế, nhận định.

Hoàng Lan (Theo FT, AP, Reuters)