TS.BS Vũ Thị Thanh, Bệnh viện Bạch Mai, cho hay sỏi thận là các khối rắn được tạo thành từ sự kết tinh của các khoáng chất và muối trong nước tiểu như canxi, oxalate, axit uric, phosphate hoặc cystine. Trong đó, sỏi chứa canxi chiếm khoảng 80% các trường hợp, chủ yếu là sỏi canxi oxalate và canxi phosphate. Khoảng 20% còn lại là sỏi axit uric, sỏi nhiễm trùng (struvite) và sỏi cystine do rối loạn chuyển hóa di truyền.

Sỏi hình thành khi nước tiểu bị cô đặc, làm tăng nồng độ các chất khoáng. Các tinh thể nhỏ dần kết dính với nhau tạo thành nhân sỏi và phát triển theo thời gian. Quá trình này càng dễ xảy ra khi cơ thể thiếu các chất có tác dụng ngăn cản sự kết tinh như citrate hoặc magie.

Sỏi thận là một trong những bệnh lý đường tiết niệu phổ biến nhất hiện nay. Điều đáng mừng là căn bệnh này hoàn toàn có thể phòng ngừa từ sớm bằng những thay đổi đơn giản trong chế độ ăn uống và sinh hoạt hàng ngày.

Uống đủ nước mỗi ngày: Một trong những nguyên nhân phổ biến gây sỏi thận là uống quá ít nước. Khi cơ thể không được cung cấp đủ nước, lượng nước tiểu giảm và trở nên cô đặc. Nồng độ các khoáng chất trong nước tiểu tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự kết tinh và hình thành sỏi.

Vì vậy, uống đủ nước là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất. Người trưởng thành nên uống từ 2,5-3 lít nước mỗi ngày để duy trì lượng nước tiểu tối thiểu khoảng 2 lít/ngày. Nên ưu tiên nước lọc, ngoài ra nước cam hoặc nước chanh tươi cũng có lợi nhờ chứa citrate - chất giúp hạn chế quá trình kết tinh tạo sỏi.

Hạn chế muối: Lượng natri cao khiến canxi bị đào thải nhiều hơn qua nước tiểu. Khi kết hợp với oxalate hoặc phosphate, canxi dễ tạo thành sỏi. Vì vậy, tổng lượng natri mỗi ngày nên dưới 2.000mg, tương đương khoảng một thìa cà phê muối. Cần hạn chế nước chấm, thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, dưa muối, mắm tôm và mì ăn liền.

Duy trì lượng canxi hợp lý: Người trưởng thành nên bổ sung khoảng 800-1.200mg canxi mỗi ngày từ thực phẩm tự nhiên như sữa, sữa chua, phô mai hoặc cá nhỏ ăn cả xương. Canxi trong thức ăn sẽ kết hợp với oxalate ngay tại ruột, giúp giảm lượng oxalate hấp thu vào cơ thể và bảo vệ thận.

Kiểm soát lượng đạm động vật: Têu thụ nhiều thịt đỏ, nội tạng động vật và một số loại hải sản giàu purin làm tăng axit uric trong nước tiểu, đồng thời khiến môi trường nước tiểu trở nên axit hơn. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành sỏi axit uric và làm tăng nguy cơ xuất hiện sỏi canxi oxalate.

Nên hạn chế thịt đỏ, nội tạng động vật và các loại hải sản giàu purin. Có thể thay thế một phần bằng các nguồn đạm thực vật từ đậu, đỗ để giúp cân bằng môi trường nước tiểu.

Hạn chế thực phẩm giàu oxalate: Những thực phẩm cần sử dụng có kiểm soát gồm cải bó xôi, măng tây, sô-cô-la, trà đặc, hạnh nhân, hạt điều và đậu phộng. Nếu sử dụng, nên ăn kèm thực phẩm giàu canxi hoặc luộc bỏ nước đầu để giảm lượng oxalate. Các loại rau củ như bắp cải, súp lơ, su su, đậu Hà Lan cùng các loại quả như lê, mận là những lựa chọn phù hợp hơn.

Tăng cường thực phẩm giàu kali và magie: Chuối, bơ, thanh long và các loại rau xanh là nguồn cung cấp kali và magie tốt. Các khoáng chất này giúp giảm bài tiết canxi qua nước tiểu và hạn chế quá trình kết tinh tạo sỏi.

Không tự ý dùng vitamin C liều cao: Người dân không nên tự ý sử dụng kéo dài các chế phẩm vitamin C liều cao nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. Lý do, sử dụng vitamin C liều cao kéo dài (trên 1.000mg/ngày) có thể làm tăng lượng oxalate trong nước tiểu. Trong khi đó, bổ sung vitamin D quá mức có thể làm tăng hấp thu canxi và gián tiếp làm tăng nguy cơ hình thành sỏi.

Chuyên gia lưu ý rằng không có một chế độ ăn chung cho tất cả người bệnh sỏi thận. Mỗi loại sỏi có cơ chế hình thành khác nhau và cần những khuyến cáo dinh dưỡng riêng biệt. Do đó, người bệnh nên mang theo kết quả xét nghiệm nước tiểu 24 giờ, kết quả phân tích thành phần sỏi và hồ sơ bệnh án khi khám chuyên khoa dinh dưỡng để được tư vấn chế độ ăn phù hợp, góp phần giảm nguy cơ tái phát và bảo vệ chức năng thận lâu dài.

Lê Nga