Trong kết luận điều tra mới ban hành, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) nêu bà Nguyễn Thị Kim Tiến, cựu Bộ trưởng Y tế, khai đã nhận 7,5 tỷ đồng từ hai cấp dưới. Hiện tội danh bà bị cáo buộc là Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí.

Gần đây, một số cựu quan chức có hành vi nhận tiền song cũng không bị cáo buộc phạm tội Nhận hối lộ. Hồi tháng 1, trong vụ án "nâng đỡ" doanh nghiệp trúng thầu xảy ra ở Đăk Lăk, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Đăk Lăk Phạm Ngọc Nghị nhận 4,5 tỷ đồng song cơ quan công tố cho rằng đây là "tiền quà biếu". Ông nhận tiền nhưng không có thỏa thuận từ trước, đã nộp lại đầy đủ, vì thế không bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà chỉ bị xử lý kỷ luật về mặt Đảng. Cùng vụ án, cựu giám đốc Ban Quản lý dự án cùng cấp phó bị tuyên 8 năm tù vì nhận hối lộ 11,1 tỷ đồng.

Ngược lại, tại đại án xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), tất cả 34 lãnh đạo, cán bộ Nhà nước nhận tiền bị toà sơ thẩm tuyên phạm tội Nhận hối lộ. Trong đó cựu cục trưởng Nguyễn Thanh Phong bị tuyên 20 năm tù vì nhận 44 tỷ đồng, cựu Cục trưởng Trần Thị Việt Nga 15 năm tù vì nhận 8 tỷ đồng.

HĐXX sơ thẩm nhận định, giai đoạn 2018-2025, một số lãnh đạo và chuyên viên của Cục An toàn thực phẩm đã lợi dụng các quy định pháp luật còn chung chung để "hình thành cơ chế xin - cho, nhận hối lộ có hệ thống" trong nhiều khâu quản lý. Cựu cục trưởng đã đưa ra chủ trương nhận tiền ngoài lệ phí, quy định phân chia tiền hối lộ và chỉ đạo cấp dưới thống nhất chủ trương nhận tiền.

Trước việc nhóm cựu cán bộ nhận hối lộ khai "làm đúng và doanh nghiệp chỉ cảm ơn", VKS khẳng định: "Nếu cán bộ làm tâm huyết, không có chuyện doanh nghiệp phải chầu chực, thông qua người này người kia để tiếp cận, đưa tiền". Bởi thế hành vi nhận tiền của 34 bị cáo đã cấu thành tội Nhận hối lộ.

Còn trong đại án Chuyến bay giải cứu giai đoạn 1, phần lớn bị cáo khai không nghĩ sai phạm lại cấu thành tội Nhận hối lộ vì việc nhận tiền xảy ra sau các chuyến bay hoàn thành nên chỉ là quà cảm ơn, nếu đưa trước mới là hối lộ. Tuy nhiên cơ quan công tố cho rằng hành vi nhận tiền của một số quan chức đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Tại vụ án "nâng đỡ" cát tặc ở An Giang, cựu Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Nguyễn Thanh Bình nhận 300.000 USD và bị kết tội Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Còn cựu phó chủ tịch UBND tỉnh Trần Anh Thư nhận 961 triệu đồng và cựu giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Việt Trí nhận 3,1 tỷ đồng với cáo buộc Nhận hối lộ.

Thế nào là nhận hối lộ?

Tại sao cùng hành vi nhận tiền nhưng người bị khởi tố về tội Nhận hối lộ, người đối mặt cáo buộc Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Nhiều trường hợp lại không bị khởi tố về cả hai tội danh này.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Lê Hồng Hiển, Hãng luật Lê Hồng Hiển và Cộng sự, cho rằng để xác định một người phạm tội danh cụ thể nào hay không phải căn cứ yếu tố cấu thành tội phạm của tội đó.

Về tội Nhận hối lộ, điều 354 Bộ luật Hình sự, chủ thể phải là "người có chức vụ, quyền hạn". Người dân bình thường không có quyền hạn thì không thể là chủ thể của tội này.

Để cấu thành tội, người có chức vụ, quyền hạn phải có hành vi nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản, lợi ích vật chất trị giá từ 2 triệu đồng trở lên hoặc lợi ích phi vật chất khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. Lợi ích vật chất ở đây có thể là đi du lịch, nghỉ dưỡng; lợi ích phi vật chất có thể là quan hệ tình dục...

"Điểm mấu chốt của tội nhận hối lộ là yếu tố đổi chác quyền lực; không nhất thiết phải có thỏa thuận trước bằng lời nói hoặc văn bản nhưng phải chứng minh được việc nhận tiền gắn với một hành vi công vụ cụ thể, có sự ràng buộc lợi ích giữa bên đưa và nhận. Người nhận tiền thực hiện hoặc không thực hiện hành vi vì lợi ích của người đưa tiền", luật sư Hiển phân tích.

Ngược lại, nếu không chứng minh được mối quan hệ trao đổi này thì chưa đủ căn cứ xử lý về tội Nhận hối lộ.

Cùng quan điểm, luật sư Nguyễn Đức Thịnh, Công ty Luật TNHH Fanci, cho hay không thể suy luận "quan chức cứ nhận tiền là phạm tội nhận hối lộ". Tội danh được dựa trên bốn nhóm yếu tố: chủ thể, khách thể, mặt khách quan và chủ quan. Tiền là dữ kiện quan trọng song không phải duy nhất, càng không phải yếu tố quyết định nếu không chứng minh được mối liên hệ pháp lý giữa tiền và hành vi công vụ hoặc hậu quả.

Tội Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ cũng đòi hỏi chủ thể đặc biệt, tức là người có chức vụ, quyền hạn. Theo đó, người nào vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ, gây thiệt hại về tài sản từ 10 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại khác đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân sẽ phạm vào tội danh này.

Làm trái công vụ được hiểu là "làm trái với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn được Nhà nước giao". Người bị kết tội này không bắt buộc có hành vi nhận tiền. Động cơ có thể là vụ lợi về tiền, tài sản hoặc động cơ cá nhân khác như thành tích, nể nang, muốn được cấp trên ghi nhận,...

Tưởng chừng như giống nhau nhưng hai tội danh này lại có nhiều điểm khác nhau. Nhận hối lộ là "làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa". Còn Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ là hành vi "làm trái công vụ".

Nếu với Nhận hối lộ, bạn có hành vi nhận tiền từ 2 triệu đồng trở lên là đã có thể cấu thành tội phạm thì tội Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ xác định hành vi làm trái công vụ gây thiệt hại từ 10 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại khác. Mức hình phạt cũng khác nhau khi Nhận hối lộ có thể tới án chung thân, trong khi tội còn lại chỉ cao nhất 15 năm tù.

Khi nào nhận tiền nhưng không bị cáo buộc?

Theo luật sư Hiển, trường hợp nhận tiền nhưng không thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành của hai tội danh nêu trên sẽ không có căn cứ xử lý hình sự. Ví dụ, cơ quan tố tụng không chứng minh được yếu tố làm hoặc không làm một việc vì lợi ích của người đưa tiền; không có hành vi làm trái công vụ; hoặc có làm trái nhưng không gây thiệt hại theo quy định pháp luật.

Trường hợp biếu quà ngày lễ, tết hoặc "tiền cảm ơn", nếu không gợi ý, không có thỏa thuận đổi chác, không gắn với hành vi công vụ cụ thể và không làm trái quy định thì có thể không cấu thành tội Nhận hối lộ. Tuy nhiên, hành vi này vẫn có thể vi phạm quy định về kỷ luật, đạo đức công vụ và có thể bị xử lý hành chính hoặc kỷ luật Đảng.

Việc xác định tội danh không dựa trên 'cảm tính dư luận'

Ông Hiển phân tích cùng hành vi nhận tiền nhưng tội danh khác nhau không phải là sự bất nhất trong xử lý mà phản ánh nguyên tắc rất cơ bản của pháp luật hình sự: Tội danh phải được xác định dựa trên "cấu thành tội phạm và chứng cứ", không dựa trên "cảm tính dư luận".

Trong nhiều đại án tham nhũng, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh từng yếu tố cấu thành tội phạm với từng cá nhân. Không phải cứ nhận tiền là đương nhiên cấu thành tội Nhận hối lộ. Nếu không chứng minh được yếu tố trao đổi lợi ích, không chứng minh được hành vi làm trái công vụ gây thiệt hại thì không thể áp dụng.

"Ngược lại, nếu có đủ căn cứ về việc "đổi chác quyền lực", thỏa thuận lợi ích hoặc làm trái công vụ gây hậu quả thì pháp luật quy định khung hình phạt rất nghiêm khắc với hành vi Nhận hối lộ", luật sư Hiển nói và cho hay việc phân hóa trách nhiệm hình sự trong từng vụ án thể hiện xu hướng xử lý theo hướng cá thể hóa trách nhiệm, bảo đảm nguyên tắc công bằng và pháp quyền.

Chung quan điểm, luật sư Thịnh cho rằng việc định tội trong các vụ án tham nhũng cần được thực hiện theo hướng "tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội" và tiêu chuẩn chứng minh trong tố tụng hình sự.

"Tất cả phải dựa trên chứng cứ chứ không được suy diễn theo cảm tính. Khi quan điểm này được áp dụng nhất quán, người dân sẽ hiểu rằng sự khác nhau về tội danh không nằm ở việc cơ quan tố tụng nương nhẹ hay nghiêm khắc mà nằm ở cấu trúc pháp lý của từng tội và lượng chứng cứ từng vụ việc", luật sư Thịnh phân tích.

Phạm Dự