Cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei được coi là thời điểm mang tính bước ngoặt trong 47 năm tồn tại của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Ông Khamenei thiệt mạng trong cuộc tập kích hiệp đồng của Israel và Mỹ vào cuộc họp do ông chủ trì tại khu dinh thự riêng ở trung tâm Tehran sáng 28/2.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã công khai đưa ra lời kêu gọi rằng họ đang mang đến cơ hội lịch sử để người dân Iran thay đổi chế độ.

"Đây là cơ hội duy nhất và lớn nhất để người dân Iran giành lại đất nước của họ", ông Trump viết trên mạng xã hội hôm 28/2, khi thông báo ông Khamenei đã chết. "Chúng tôi đang nghe tin rằng nhiều thành viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), quân đội, cảnh sát, lực lượng an ninh của họ không còn muốn chiến đấu và muốn được chúng tôi tha mạng".

Ông Trump hy vọng IRGC và cảnh sát "sẽ hòa với những người yêu nước Iran và hợp tác để đưa đất nước vĩ đại trở lại", kêu gọi sớm bắt đầu tiến trình này vì Iran đã bị tàn phá nặng nề chỉ trong một ngày.

Cái chết của ông Khamenei, người đã nắm giữ vị trí quyền lực tối cao ở Iran hàng chục năm qua, nhiều khả năng sẽ mở ra lần chuyển giao quyền lực thứ hai ở Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979, theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) có trụ sở ở New York, Mỹ.

Do ông Khamenei chưa chỉ định người kế nhiệm, Iran ngày 1/3 thành lập một hội đồng lâm thời theo quy định pháp luật để điều hành đất nước. Họ sẽ là những người có quyền quyết định cao nhất trong thời gian chờ Hội đồng Chuyên gia, một ủy ban gồm 88 giáo sĩ cấp cao, bầu tân Lãnh tụ Tối cao trong thời gian "sớm nhất có thể".

Tuy nhiên, hiện chưa rõ Hội đồng Chuyên gia có thể nhóm họp lúc nào, khi Mỹ và Israel vẫn tăng cường các cuộc không kích vào những mục tiêu trọng yếu trên khắp Iran, trong đó có các quan chức cấp cao. Nhiều người Iran ở nước ngoài tin rằng đây là cơ hội để họ tạo ra sự thay đổi triệt để trong hệ thống chính trị trong nước.

"Chúng tôi sẽ bù đắp những gì đã mất trong suốt 47 năm qua. Và chúng tôi sẽ làm được điều đó chỉ trong 10 năm", doanh nhân người Mỹ gốc Iran Shervin Pishevar nói.

Pishevar là cố vấn cho Dự án Thịnh vượng Iran, được mô tả là lộ trình chuyển đổi kinh tế và dân chủ cho Iran hậu Cộng hòa Hồi giáo. Dự án nhận được sự ủng hộ của Liên minh Quốc gia vì Dân chủ ở Iran và Thái tử Reza Pahlavi, con trai của cựu quốc vương Iran.

Pishevar cho rằng người dân Iran sẽ quyết định tương lai của mình thông qua trưng cầu dân ý, điều sẽ "mang lại hòa bình và lợi ích kinh tế lớn nhất mà thế giới từng thấy".

Masoud Ghodrat Abadi, kỹ sư người Iran đã rời quê hương từ khi 27 tuổi và hiện sống tại Mỹ, cũng bày tỏ lạc quan về tương lai sau khi ông Khamenei bị hạ sát. "Tôi tin điều đó có thể đánh dấu khởi đầu cho một chương mới trong lịch sử dân tộc. Về lâu dài, tôi hy vọng khoảnh khắc này sẽ mang tính bước ngoặt", ông nói.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng kịch bản thay đổi chế độ ở Iran còn khá xa vời, ngay cả dưới áp lực quân sự liên tục của Mỹ và Israel. Hiện chưa có dấu hiệu nào cho thấy IRGC "không muốn chiến đấu" như lời ông Trump, khi lực lượng này vẫn liên tục phóng tên lửa, UAV vào các mục tiêu quân sự Mỹ trên khắp Trung Đông để đáp trả.

"Việc mất Lãnh tụ Tối cao không đồng nghĩa với thay đổi chế độ. Ở Iran, IRGC mới chính là chế độ", các chuyên gia tại CFR lưu ý, thêm rằng khả năng đòn tập kích của Mỹ tạo ra biến chuyển chính trị hay kinh tế ngay lập tức ở Iran rất hạn chế.

Theo CFR, quá trình thay đổi lãnh đạo ở Iran có thể đi theo ba quỹ đạo chính, gồm duy trì chế độ như thời ông Khamenei, hoặc IRGC trỗi dậy và tiếp quản quyền lực, hay Iran đối mặt với một cuộc tranh giành quyền lực kéo dài. Tổ chức này cảnh báo không kịch bản ngắn hạn nào cho thấy sự thay đổi đáng kể về chính trị hay kinh tế trong khoảng một năm sau chuyển giao.

Trong kịch bản duy trì hiện trạng, Iran về cơ bản sẽ tiếp nối "chủ nghĩa Khamenei không có Khamenei", với một gương mặt thân cận với cố Lãnh tụ Tối cao lên nắm quyền, trong đó nổi bật là Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, con trai của ông Khamenei.

Mojtaba có tầm ảnh hưởng sâu rộng và mối liên hệ chặt chẽ với IRGC cũng như dân quân tình nguyện Basij, hai lực lượng đóng vai trò nòng cốt trong đảm bảo an ninh nội địa của Iran.

Trong kịch bản này, giới đầu tư và người dân Iran vẫn đối mặt nhiều bất định, vì lãnh đạo mới sẽ phải tìm cách điều hành chính sách kinh tế trong bối cảnh nguồn lực hạn chế và áp lực gia tăng.

Ngay cả khi IRGC lên nắm quyền kiểm soát, điều đó cũng không đồng nghĩa Iran sẽ tiến hành cải cách kinh tế hay nới lỏng kiểm soát. CFR cho rằng chính phủ do đội ngũ an ninh dẫn dắt có thể tăng cường ổn định và quản lý kinh tế, nhưng Iran vẫn sẽ chật vật với nền kinh tế suy yếu, lạm phát dai dẳng và đồng tiền mất giá.

"Nền kinh tế Iran sớm muộn sẽ bị tàn phá nếu Lãnh tụ Tối cao tiếp theo không sẵn lòng đàm phán với Mỹ", Marko Papic, chiến lược gia trưởng tại BCA Research, cảnh báo.

Ông thêm rằng nếu tân Lãnh tụ Tối cao tiếp tục là người có lập trường cứng rắn, không muốn đàm phán với Mỹ và duy trì các cuộc tấn công trong khu vực, Mỹ sẽ có những hành động quân sự nghiêm trọng hơn, khiến tình hình ở Iran càng thêm nghiêm trọng.

Ali Larijani, lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran và được xem là nhà lãnh đạo thực quyền ở hậu trường trong giai đoạn này, đã nhấn mạnh "người Iran vẫn đứng vững và bảo vệ đất nước" ngay cả khi từng đối mặt với những thách thức lớn hơn hiện tại.

Đây là lý do nhiều nhà phân tích như Abdolrasool Divsallar, chuyên gia về Iran tại Đại học Công giáo Milan, tin rằng lãnh đạo mới của Iran nhiều khả năng sẽ xoay chuyển đất nước theo hướng cứng rắn hơn.

Tuy nhiên, Mark Kimmitt, tướng Mỹ về hưu kiêm cựu nhà ngoại giao, cho rằng kịch bản tốt nhất hiện tại cho Iran là mô hình "Venezuela 2.0". Trong kịch bản này, những người theo đường lối cứng rắn vẫn nắm quyền lãnh đạo Iran, nhưng chọn hợp tác với Mỹ.

Điều này giống như cách Nhà Trắng đã xây dựng mối quan hệ đối tác thực dụng với Phó tổng thống Venezuela sau khi bắt Tổng thống Nicolas Maduro hồi tháng 1.

Một số người dân Iran nói rằng một thỏa thuận với Mỹ, nếu đi kèm việc nới lỏng lệnh trừng phạt quốc tế đối với Tehran, có thể sẽ dễ chấp nhận sau khi họ đã trải qua quá nhiều tháng bất ổn và nền kinh tế đang sụp đổ.

"Hầu hết mọi người không theo đuổi những ý nghĩa sâu xa," Payman, doanh nhân 45 tuổi ở Tehran, cho biết. "Họ chỉ muốn cuộc sống bình thường: gia đình, công việc và những mục tiêu nhỏ. Nếu điều đó trở nên khả thi, rất nhiều người có thể sẽ ngừng thúc đẩy những thay đổi lớn hơn".

Liệu Iran có rơi vào hỗn loạn?

Tuy nhiên, giới quan sát lo ngại nhất về kịch bản thứ ba, trong đó Mỹ, Israel có thể hậu thuẫn các phe nhóm đối lập sử dụng bạo lực để thách thức một nhà nước đang suy yếu.

Khi can thiệp vào Afghanistan năm 2001, Mỹ đã hậu thuẫn Liên minh phương Bắc để tiến hành cuộc chiến lật đổ chính quyền Taliban ở Kabul. Tại Iran, các nhóm dân tộc thiểu số như người Kurd và người Baluch đã có sẵn các nhóm vũ trang của riêng mình ở khu vực biên giới.

Mustafa Hijri, lãnh đạo đảng Dân chủ Kurdistan, cho biết tổ chức của ông là một phần của liên minh các nhóm dân tộc thiểu số ở Iran, trong số đó có những đảng phái mà "khi cần thiết, có thể tham gia kháng chiến".

Các quan chức từ hai nhóm người Kurd lưu vong cho biết đang lên kế hoạch tái khởi động hoạt động bên trong đất nước, nhằm khuyến khích cuộc nổi dậy ở khu vực của người Kurd tại Iran.

Những yếu tố này có nguy cơ đẩy Iran vào tình trạng hỗn loạn khi các phe phái tranh giành quyền lực, tương tự những gì xảy ra ở Iraq sau khi lực lượng Mỹ tấn công nước này năm 2003, theo Ellie Geranmayeh, phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu.

Tuy nhiên, giới quan sát cho hay chính phủ Iran vẫn duy trì được nền tảng ủng hộ khá vững chắc về tư tưởng và tôn giáo, điều có thể giúp họ có thêm động lực để đối phó với mối đe dọa từ các nhóm đối lập.

"Các ông không thể thay đổi chế độ ở nơi mà hàng triệu người dân đang ủng hộ chế độ đó", Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi trả lời phỏng vấn NBC News ngày 28/2 từ thủ đô Tehran, nơi vừa hứng chịu các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

"Có những người phàn nàn, chê bai chính quyền Iran, nhưng cũng có những người thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ. Chúng tôi còn có cấu trúc chính trị rất bền vững", Ngoại trưởng Iran cho biết. "Mỹ và nhiều nước khác từng thử và thất bại trong quá khứ, do đó, nếu họ muốn lặp lại thì cũng không có kết quả nào tốt hơn".

Đại giáo chủ 99 tuổi Makarem Shirazi, lãnh đạo tôn giáo có ảnh hưởng tại Iran, cũng đã kêu gọi người Hồi giáo tiến hành "thánh chiến" chống lại Mỹ và Israel để trả thù cho cái chết của Lãnh tụ Tối cao Khamenei.

"Đây là một cuộc chiến thiêng liêng đối với chính phủ Iran và họ dường như sẵn sàng làm tất cả để bảo vệ nó", chuyên gia Geranmayeh nói. "Nếu kịch bản tồi tệ đó xảy ra, những năm tháng hỗn loạn có lẽ đang chờ đợi đất nước và người dân Iran ở phía trước".

Thanh Tâm (Theo NY Times, CNBC, News Nation)