Yêu cầu giáo viên phải có chứng chỉ chức danh nghề nghiệp là trái luật?

Khi Luật Nhà giáo có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và Luật Viên chức năm 2025, số 129/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, việc rà soát lại quy định này trở nên cần thiết để bảo đảm phù hợp với hệ thống pháp luật.

Đội ngũ giáo viên mong muốn Luật Nhà giáo làm nên môi trường làm việc hiệu quả, thực chất. Minh họa: Hong Phong/FreePexels

Thứ bậc hiệu lực của văn bản pháp luật đặt ra nguyên tắc rõ ràng trong xây dựng chính sách. Luật do Quốc hội ban hành có giá trị cao hơn nghị định và thông tư. Văn bản dưới luật chỉ được cụ thể hóa các quy định của luật, không được đặt ra điều kiện làm phát sinh nghĩa vụ ngoài luật. Khi một thông tư yêu cầu giáo viên phải có thêm chứng chỉ, việc đối chiếu với các đạo luật liên quan là bước cần thiết để đánh giá tính hợp pháp.

Áp lực chứng chỉ chức danh nghề nghiệp giáo viên và những bất cập kéo dài lê thê

Thông tư 30/2026/TT-BGDĐT quy định giáo viên từ tiểu học đến trung học phổ thông phải có chứng chỉ bồi dưỡng chuẩn nghề nghiệp. Quy định này tạo thêm một điều kiện bắt buộc trong hồ sơ nghề nghiệp của giáo viên.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy việc học chứng chỉ này phát sinh nhiều vấn đề. Không ít giáo viên phản ánh các khóa bồi dưỡng mang tính hình thức, nội dung trùng lặp và ít gắn với thực tiễn giảng dạy.

Nhiều cơ sở đào tạo tổ chức học trực tuyến với quy trình đơn giản, người học chỉ cần đăng ký, đóng từ 2 đến 3 triệu đồng là có thể hoàn thành khóa học và nhận chứng chỉ.

Tình trạng này đã được phản ánh từ năm 2021 khi giáo viên trên cả nước đổ xô đi học chứng chỉ chức danh nghề nghiệp. Đại biểu Quốc hội Phạm Thị Minh Hiền đã lên tiếng về áp lực mà giáo viên phải gánh chịu và đề nghị xem xét lại tính cần thiết của chứng chỉ chức danh nghề nghiệp giáo viên trong thực tiễn vào thời điểm đó.

Yêu cầu giáo viên phải có chứng chỉ chức danh nghề nghiệp là trái luật và nghị định?

Luật Viên chức năm 2025, số 129/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, xác lập nguyên tắc quản lý viên chức theo vị trí việc làm và năng lực thực thi. Luật yêu cầu viên chức phải thường xuyên học tập, nâng cao trình độ chuyên môn. Luật không đặt ra nghĩa vụ phải có chứng chỉ chức danh nghề nghiệp hay chứng chỉ bồi dưỡng chuẩn nghề nghiệp như một điều kiện bắt buộc.

Luật Nhà giáo, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, quy định nhà giáo phải đạt chuẩn nghề nghiệp và được đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên. Chuẩn nghề nghiệp được hiểu là mức độ đáp ứng các tiêu chí về năng lực, phẩm chất và chuyên môn. Luật không gắn việc đạt chuẩn với một loại chứng chỉ cụ thể.

Nghị định số 89/2021/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 101/2017/NĐ-CP về đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức quy định viên chức phải hoàn thành chương trình bồi dưỡng theo tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp trước khi được bổ nhiệm. Quy định này nhấn mạnh việc hoàn thành nội dung chương trình, không xác định chứng chỉ là điều kiện bắt buộc duy nhất.

Sự khác biệt giữa yêu cầu hoàn thành chương trình và yêu cầu phải có chứng chỉ có ý nghĩa pháp lý rõ ràng. Một bên phản ánh năng lực thực tế, một bên là hình thức xác nhận. Khi văn bản dưới luật chuyển sang yêu cầu bắt buộc về chứng chỉ, phạm vi điều chỉnh đã thay đổi so với quy định của luật.

Cần sửa Thông tư 30/2026/TT-BGDĐT để bảo đảm không vượt luật

Nguyên tắc pháp lý quy định thông tư không được vượt luật. Khi Luật Nhà giáo có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và Luật Viên chức năm 2025, số 129/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 với định hướng nhấn mạnh năng lực thực chất, việc yêu cầu bắt buộc về chứng chỉ chức danh nghề nghiệp trong Thông tư 30/2026/TT-BGDĐT cần được xem xét lại.

Một hướng sửa đổi phù hợp là thay thế yêu cầu phải có chứng chỉ bằng yêu cầu đã hoàn thành chương trình bồi dưỡng hoặc đáp ứng chuẩn nghề nghiệp thông qua đánh giá thực tế, ví dụ các module bồi dưỡng thường xuyên. Cách tiếp cận này bảo đảm mục tiêu nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên, đồng thời phù hợp với quy định của Luật Viên chức năm 2025, Luật Nhà giáo và Nghị định số 89/2021/NĐ-CP.

Việc điều chỉnh thông tư từ thời điểm các đạo luật có hiệu lực sẽ giúp bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và giảm áp lực không cần thiết cho giáo viên.

Câu chuyện chứng chỉ bồi dưỡng chuẩn nghề nghiệp phản ánh một vấn đề lớn hơn về cách hiểu và áp dụng pháp luật. Khi luật đã định hướng đánh giá năng lực thay vì dựa vào giấy tờ, việc tiếp tục duy trì các điều kiện mang tính hình thức cần được rà soát lại. Một chính sách phù hợp phải vừa bảo đảm đúng luật vừa tạo điều kiện để giáo viên phát triển năng lực thực chất trong nghề nghiệp.

Phan Anh