Y tế cơ sở - tuyến đầu trong phòng chống tác hại thuốc lá

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà tiếp Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam. Ảnh: TTXVN

Trong cuộc chiến phòng chống tác hại thuốc lá, các biện pháp quản lý như cấm quảng cáo, cảnh báo sức khỏe hay xây dựng môi trường không khói thuốc vẫn đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, xu hướng hiện nay cho thấy chỉ kiểm soát hành vi là chưa đủ. Muốn giảm gánh nặng bệnh tật do thuốc lá gây ra, công tác phòng ngừa cần được triển khai ngay từ cộng đồng, với y tế cơ sở đóng vai trò tuyến đầu.

Đưa phòng chống thuốc lá đến gần người dân hơn

Tại buổi tiếp Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam Angela Pratt mới đây, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà khẳng định quan điểm xuyên suốt của Việt Nam là “lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển”, trong đó bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân là yếu tố cốt lõi quyết định sự phát triển của đất nước. Trong các ưu tiên hợp tác giữa WHO và Việt Nam, phòng chống tác hại của thuốc lá tiếp tục là lĩnh vực được đặc biệt quan tâm.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết, Chính phủ đang chỉ đạo Bộ Y tế tập trung rà soát, hoàn thiện toàn bộ hệ thống thể chế, trong đó có việc chuẩn bị trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vào kỳ họp sắp tới.

“Việc kiểm soát sẽ được kết hợp đa chiều, vừa truyền thông nâng cao nhận thức, vừa thiết lập hành lang pháp lý thật chặt chẽ để ngăn chặn sự lan rộng của thuốc lá trong cộng đồng, đặc biệt là hướng tới đối tượng trẻ em và thanh niên nhằm bảo vệ sức khỏe giống nòi” - Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh.

Bà Angela Pratt đánh giá cao Nghị quyết số 72-NQ/TW về một số giải pháp đột phá nhằm tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Theo bà, định hướng lấy phòng bệnh làm trọng tâm và đưa dịch vụ y tế đến gần người dân hơn là bước đi có ý nghĩa chiến lược, phù hợp với xu hướng phát triển y tế hiện đại trên thế giới.

Trưởng đại diện WHO bày tỏ mong muốn Chính phủ ủng hộ việc trình Quốc hội thông qua việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với những quy định mạnh mẽ nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc và ngăn chặn người trẻ bắt đầu sử dụng thuốc lá.

Điểm đáng chú ý, WHO không chỉ đề cập đến việc hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá mà còn đặc biệt nhấn mạnh vai trò của hệ thống y tế cơ sở. Điều này cho thấy cách tiếp cận đối với phòng chống tác hại thuốc lá đang có sự chuyển dịch rõ nét: từ việc tập trung vào các biện pháp quản lý hành vi sang xây dựng cơ chế bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngay từ tuyến đầu.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong kiểm soát thuốc lá thông qua các quy định cấm quảng cáo, in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, xây dựng môi trường không khói thuốc tại cơ quan, trường học, bệnh viện và các địa điểm công cộng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá vẫn ở mức đáng lo ngại, trong khi các bệnh không lây nhiễm liên quan đến thuốc lá tiếp tục gia tăng.

Theo WHO, thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các bệnh lý nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch, đột quỵ và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tác hại của thuốc lá không chỉ ảnh hưởng đến người sử dụng mà còn tác động trực tiếp đến những người hít phải khói thuốc thụ động, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Quan trọng hơn, những hệ lụy do thuốc lá gây ra không dừng ở lĩnh vực y tế. Chi phí điều trị bệnh tật, suy giảm năng suất lao động, giảm chất lượng cuộc sống và áp lực đối với hệ thống an sinh xã hội đang trở thành gánh nặng đáng kể đối với nhiều quốc gia. Chính vì vậy, việc đưa các hoạt động phòng chống tác hại thuốc lá đến gần người dân hơn thông qua mạng lưới y tế cơ sở được xem là hướng đi mang tính căn cơ và bền vững.

Nếu được tăng cường năng lực, hệ thống y tế cơ sở không chỉ thực hiện nhiệm vụ khám chữa bệnh ban đầu mà còn có thể trở thành trung tâm tư vấn sức khỏe cộng đồng, hỗ trợ cai nghiện thuốc lá… Ảnh: ST

Y tế cơ sở giữ vai trò tuyến đầu

Khác với các chiến dịch truyền thông mang tính thời điểm, y tế cơ sở có lợi thế lớn nhất là khả năng tiếp cận thường xuyên với người dân. Đây là tuyến y tế gần dân nhất, hiểu rõ đặc điểm sức khỏe của từng nhóm dân cư và có điều kiện triển khai các biện pháp can thiệp sớm ngay tại cộng đồng.

Thực tế cho thấy, phần lớn các bệnh lý liên quan đến thuốc lá thường diễn tiến âm thầm trong nhiều năm và chỉ được phát hiện khi đã ở giai đoạn muộn. Khi đó, việc điều trị trở nên tốn kém hơn rất nhiều, trong khi hiệu quả can thiệp bị hạn chế đáng kể.

Nếu được tăng cường năng lực, hệ thống y tế cơ sở không chỉ thực hiện nhiệm vụ khám chữa bệnh ban đầu mà còn có thể trở thành trung tâm tư vấn sức khỏe cộng đồng, hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, theo dõi các nhóm nguy cơ cao và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường liên quan đến bệnh không lây nhiễm.

Đây cũng là mô hình mà WHO đang khuyến khích nhiều quốc gia áp dụng, với trọng tâm là chuyển từ tư duy “chữa bệnh” sang “giữ gìn sức khỏe”, từ điều trị hậu quả sang kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết, các ưu tiên của WHO hiện nay cũng chính là những định hướng lớn mà Việt Nam đang tập trung triển khai, đặc biệt là tăng cường y tế cơ sở, thúc đẩy phòng bệnh và nâng cao năng lực ứng phó với các tình huống y tế khẩn cấp.

Trong bối cảnh thị trường xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, nhất là thuốc lá điện tử, vai trò của y tế cơ sở càng trở nên quan trọng hơn. Các sản phẩm này thường được quảng bá với hình ảnh hiện đại, dễ tiếp cận giới trẻ thông qua mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến, trong khi nhận thức của một bộ phận thanh thiếu niên về nguy cơ sức khỏe vẫn còn hạn chế.

Điều đó đòi hỏi công tác phòng chống tác hại thuốc lá không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính hay xử phạt vi phạm. Hiệu quả thực chất sẽ đến từ việc kết hợp đồng bộ giữa hoàn thiện chính sách, truyền thông nâng cao nhận thức và các hoạt động can thiệp sớm tại cộng đồng.

Bài học từ đại dịch COVID-19 đã cho thấy, một hệ thống y tế mạnh không chỉ nằm ở năng lực điều trị mà còn ở khả năng phòng ngừa và quản lý nguy cơ sức khỏe ngay từ cơ sở. Khi các yếu tố nguy cơ được kiểm soát từ sớm, áp lực lên các bệnh viện tuyến trên sẽ giảm đáng kể, đồng thời giúp tiết kiệm nguồn lực cho toàn bộ hệ thống.

Việc WHO tiếp tục thúc đẩy Việt Nam tăng cường vai trò của y tế cơ sở trong phòng chống tác hại thuốc lá vì thế không đơn thuần là một khuyến nghị chuyên môn. Xa hơn, đây là định hướng xây dựng một hệ thống y tế dự phòng chủ động, lấy người dân làm trung tâm và hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dân số trong dài hạn.

Giảm tỷ lệ hút thuốc là một mục tiêu quan trọng. Nhưng ở góc độ rộng hơn, tăng cường phòng chống tác hại thuốc lá từ y tế cơ sở chính là đầu tư cho sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai./.

HỒNG NHUNG