Xung đột Iran leo thang đe dọa kinh tế EU thế nào?

Cuộc gặp này được xem là bước đi ngoại giao khẩn cấp, của EU trong bối cảnh sau 10 ngày giao tranh, khu vực Trung Đông - vốn là trung tâm năng lượng của thế giới - đang đứng trước nguy cơ rối loạn toàn diện, đẩy thị trường toàn cầu vào bất ổn nghiêm trọng.

Với châu Âu - khu vực vốn có quan hệ kinh tế và năng lượng chặt chẽ với Trung Đông - những diễn biến này đang đặt ra hàng loạt thách thức mới, từ đảm bảo an ninh năng lượng cho tới những tính toán chiến lược về vai trò và mức độ can dự tại khu vực.

Cờ Liên minh châu Âu. Ảnh: Global Times.

Quan hệ "bạn hàng" giữa EU và Trung Đông

Trung Đông không chỉ được ví như "trái tim" năng lượng toàn cầu mà còn đóng vai trò là đối tác thương mại thiết yếu đối với Liên minh châu Âu (EU). Cuộc xung đột bùng phát tại Iran từ cuối tháng 2 vừa qua đã giáng một đòn mạnh vào nền kinh tế châu Âu, vốn đang phục hồi chậm chạp sau các biến cố như đại dịch Covid-19 và khủng hoảng năng lượng.

Về quan hệ "bạn hàng", EU và các quốc gia Trung Đông, đặc biệt là vùng Vịnh, xây dựng mối liên kết dựa trên sự bù trừ lẫn nhau: EU xuất khẩu công nghệ, hàng hóa xa xỉ và dịch vụ, trong khi nhập khẩu dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ khu vực này.

Sau khi cắt giảm nguồn cung từ Nga, EU phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn năng lượng từ Trung Đông. Các quốc gia như Italy, Bỉ, Ba Lan đặc biệt dựa vào nguồn LNG vận chuyển qua eo biển Hormuz, nơi tập trung khoảng 20% lượng dầu toàn cầu và phần lớn LNG từ Qatar. Việc eo biển này gần như tê liệt trong 10 ngày qua đã khiến EU rơi vào tình trạng báo động đỏ.

Chỉ trong 10 ngày giao tranh, thị trường năng lượng đã biến động mạnh mẽ. Giá dầu vượt mốc 90 USD/thùng và được dự báo có thể đạt 100 USD/thùng nếu xung đột tiếp tục leo thang. Tại châu Âu, giá khí đốt tự nhiên tăng khoảng 19%, gây ra bài toán khó cho EU. Giá năng lượng cao làm bùng phát lạm phát vừa mới kiểm soát, xói mòn sức mua của người tiêu dùng và tăng chi phí sản xuất cho các doanh nghiệp.

Không chỉ ngành năng lượng, các tuyến vận tải biển kết nối Á - Âu qua Biển Đỏ và Trung Đông cũng bị gián đoạn nghiêm trọng. Việc các tàu phải thay đổi hải trình, đi vòng qua mũi Hảo Vọng để tránh vùng chiến sự đã khiến cước phí logistics tăng lên mức cao kỷ lục.

Thêm vào đó, việc Iran tuyên bố coi bất kỳ hành động can thiệp nào từ châu Âu là "hành động chiến tranh" đã khiến các hãng bảo hiểm hàng hải thắt chặt điều khoản, gây khó khăn trực tiếp cho hoạt động xuất nhập khẩu của các quốc gia EU.

Hiện, EU đang đối diện với một "phép thử kép": vừa phải đảm bảo an ninh năng lượng trong bối cảnh dự trữ khí đốt thấp hơn cùng kỳ năm ngoái (chỉ còn khoảng 46 tỷ m3 tính đến cuối tháng 2/2026), vừa phải cân nhắc mức độ can thiệp chính trị để tránh trở thành mục tiêu tấn công trực tiếp. Cuộc gặp tại Bỉ hôm nay được xem là nỗ lực cuối cùng để EU tìm kiếm một "lối thoát ngoại giao" trước khi nền kinh tế khu vực bị lún sâu hơn vào khủng hoảng.

Hy vọng giảm thiểu thiệt hại do xung đột Trung Đông

Cuộc gặp tại Brussels (Bỉ) ngày hôm nay được giới quan sát ví như một “hội nghị cứu hỏa” khẩn cấp. Trong bối cảnh lửa xung đột tại Iran đang có nguy cơ thiêu rụi các nỗ lực phục hồi kinh tế toàn cầu, kỳ vọng đặt vào cuộc gặp này là rất lớn.

Ưu tiên hàng đầu của EU lúc này là đảm bảo dòng chảy năng lượng không bị đứt gãy hoàn toàn. Các nhà lãnh đạo EU mong muốn đạt được một cam kết từ các quốc gia Trung Đông về việc bảo vệ các tuyến hàng hải trọng yếu, đặc biệt là qua eo biển Hormuz và Biển Đỏ.

Nhiều chuyên gia nhận định rằng có khả năng sẽ có một thỏa thuận ngầm hoặc công khai về việc không tấn công vào các tàu chở dầu và LNG dân sự, nhằm trấn an thị trường và từ đó hạ nhiệt giá dầu đang tiến sát mốc 100 USD/thùng.

EU cũng nhận thức rõ rằng họ không thể đơn phương hạ nhiệt căng thẳng tại Iran. Do đó, cuộc gặp này là cơ hội để châu Âu vận động các cường quốc khu vực như Saudi Arabia, Các Tiểu Vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hay Qatar phát huy vai trò ảnh hưởng nhằm kiềm chế các bên xung đột.

Mục tiêu của Khối 27 là tìm kiếm một lệnh ngừng bắn tạm thời, hoặc ít nhất là ngăn chặn sự can dự trực tiếp của các lực lượng ủy nhiệm khác trong khu vực, qua đó tránh biến một cuộc xung đột quốc gia thành một cuộc đại chiến tại Trung Đông.

Ngoài ra, xung đột đã đẩy chi phí logistics lên cao. Tại Bỉ hôm nay, các bên dự kiến sẽ bàn về khả năng tăng cường công suất các đường ống dẫn dầu, khí trên đất liền nhằm tránh các eo biển đang bị đe dọa, giúp vận chuyển năng lượng sang châu Âu an toàn hơn. EU cũng có thể cân nhắc đưa ra các cam kết hỗ trợ kinh tế hoặc giảm thuế quan cho đối tác Trung Đông để đổi lấy sự ổn định nguồn cung.

Tuy nhiên, nội bộ EU hiện vẫn tồn tại nhiều thách thức. Kỳ vọng về các thỏa thuận “khẩn cấp” bị thử thách bởi sự chia rẽ giữa các quốc gia thành viên về lập trường. Một số nước như Pháp, Đức muốn theo đuổi giải pháp ngoại giao mềm mỏng để bảo vệ kinh tế, trong khi một số khác lại ủng hộ việc áp đặt các lệnh trừng phạt cứng rắn hơn đối với bên gây hấn.

Nếu cuộc gặp hôm nay không đưa ra được một thông cáo chung mạnh mẽ, thị trường tài chính vào phiên giao dịch sáng mai có thể sẽ tiếp tục chứng kiến một đợt “bán tháo” và giá năng lượng sẽ không có điểm dừng. Vì vậy, kết quả tại Brussels không chỉ là một văn bản ngoại giao, mà còn là “liều thuốc giảm đau” trực tiếp cho nền kinh tế EU đang rệu rã vì xung đột.

Bài toán khó cho châu Âu

Ở khía cạnh quân sự, châu Âu cũng đang đứng trước “phép thử” khó khăn về mức độ hỗ trợ quân sự ở Trung Đông và khu vực Địa Trung Hải. Hành động như thế nào để bảo vệ lợi ích mà không bị cuốn vào vòng xoáy khủng hoảng ở khu vực này đang là bài toán “đau đầu” với châu Âu bởi nó chạm đúng vào điểm yếu nhất của Liên minh châu Âu (EU) hiện nay: Sự thiếu hụt về quyền lực cứng (quân sự) và sự chia rẽ trong tính toán chiến lược. Tình thế của EU lúc này có thể gói gọn trong câu thành ngữ "Tiến thoái lưỡng nan".

EU vốn tự hào là một "siêu cường kinh tế" nhưng lại thường bị coi là "người lùn quân sự". Khi eo biển Hormuz và các tuyến hàng hải bị đe dọa, EU không thể chỉ ngồi chờ Mỹ giải quyết. EU đã phải chủ động tăng cường và gia hạn sứ mệnh hải quân tại Biển Đỏ đến năm 2027. Tuy nhiên, nhiệm vụ của họ rất hạn chế: chỉ là phòng thủ thụ động chứ không được phép tấn công vào các nguồn phát động bên trong lãnh thổ các nước xung đột.

Việc Iran tuyên bố có thể duy trì chiến tranh cường độ cao trong 6 tháng và cảnh báo đáp trả bất kỳ sự can thiệp nào đã khiến các nước như Pháp, Đức vô cùng thận trọng. Họ sợ rằng nếu can dự quá sâu, các căn cứ quân sự của họ tại khu vực hoặc thậm chí là các thành phố tại châu Âu sẽ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công trả đũa hoặc tấn công mạng.

Ngoài ra, trong nội bộ EU, bài toán quân sự đang tạo ra những vết nứt. Anh (dù đã rời EU nhưng vẫn phối hợp chặt chẽ) và một số nước Đông Âu có xu hướng ủng hộ cách tiếp cận cứng rắn của Mỹ để sớm kết thúc xung đột. Trong khi đó, Pháp và Đức lại ưu tiên giải pháp ngoại giao và giữ khoảng cách với các cuộc không kích của Mỹ-Israel. Họ hiểu rằng một khi bị cuốn vào vòng xoáy quân sự, cái giá phải trả không chỉ là tiền bạc mà còn là làn sóng tị nạn mới và nguy cơ khủng bố tăng cao ngay trong lòng châu Âu.

Hơn nữa, có một thực tế đau lòng mà giới phân tích tại Paris đang bàn tán, đó là EU đang rơi vào trạng thái "phản ứng hơn là định hình". Khi Mỹ và Israel tiến hành các chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào hạ tầng năng lượng và tên lửa của Iran, EU hầu như không được tham vấn trước.

Nếu EU không thể hiện được sức mạnh quân sự đủ để bảo vệ các tàu vận tải của mình, họ sẽ buộc phải dựa hoàn toàn vào an ninh từ Mỹ, điều này đi ngược lại với mục tiêu "tự chủ chiến lược" mà Tổng thống Pháp Emmanuel Macron luôn theo đuổi.

Tóm lại, châu Âu đang cố gắng đóng vai "người cầm lái trung gian", một mặt tăng cường hiện diện quân sự ở mức tối thiểu để bảo vệ hàng hải, mặt khác không ngừng khởi kiến những đề nghị hòa giải chính trị.

Nhưng trong một cuộc xung đột mà "tiếng súng át tiếng loa", nếu không có đủ sức mạnh hoặc một sự thống nhất tuyệt đối, EU rất dễ trở thành bên phải chịu hậu quả kinh tế nặng nề nhất mà không có tiếng nói quyết định trên bàn cờ quân sự.

Anh Tuấn/VOV-Paris