Xử lý rác tồn lưu, gỡ điểm nghẽn môi trường

Mới đây, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đề xuất xử lý toàn bộ lượng rác này bằng công nghệ đốt rác phát điện, kết hợp phân loại, thu hồi tài nguyên và hoàn nguyên mặt bằng.

Đề xuất được kỳ vọng góp phần khắc phục tình trạng ô nhiễm kéo dài, tháo gỡ điểm nghẽn trong xử lý chất thải, nâng cao hiệu quả quản lý môi trường và bảo đảm lợi ích cộng đồng.

Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (phường Tùng Thiện). Ảnh: Hoàng Văn

Lập phương án xử lý 3,7 triệu tấn rác cũ

Đưa vào vận hành từ năm 1999, Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn, thuộc phường Tùng Thiện, có diện tích 34,79ha, trong đó khoảng 24,65ha là các ô chôn lấp trực tiếp.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, tổng lượng rác tiếp nhận, chôn lấp từ khi hoạt động ước khoảng 3,9 triệu tấn, hiện còn tồn lưu gần 3,7 triệu tấn. Sau nhiều năm vận hành, những hệ lụy của phương thức chôn lấp ngày càng bộc lộ rõ. Mùi hôi, ruồi, muỗi phát sinh, ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân.

Theo báo cáo, có thời điểm mùi hôi phát tán trong phạm vi 5-10km, ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư vào các dự án đô thị, nghỉ dưỡng, sinh thái và dịch vụ. Hoạt động du lịch quanh hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh cũng bị hạn chế. Trong khi đó, ngân sách thành phố phải chi khoảng 58 tỷ đồng mỗi năm cho công tác xử lý nước rỉ rác, phun hóa chất diệt côn trùng, duy tu và duy trì hạ tầng khu xử lý.

Trước thực trạng đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đề xuất nghiên cứu phương án xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu. Theo phương án dự kiến, rác sẽ được đào xúc, tiền xử lý và sàng tuyển cơ học để phân loại. Thành phần có khả năng cháy được đưa đến nhà máy điện rác; kim loại được thu hồi, tái chế; chất thải nguy hại được quản lý theo quy định. Khí thải phát sinh trong quá trình khai thác, vận chuyển cũng sẽ được thu gom, xử lý.

Thành phố sẽ tận dụng hạ tầng Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công để đốt kết hợp rác sinh hoạt mới với rác cũ đã qua sàng tuyển. Thời gian xử lý lượng rác tồn lưu dự kiến khoảng 5 năm, chưa bao gồm thời gian xây dựng công viên cây xanh sau khi hoàn nguyên mặt bằng.

Theo Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp và môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Ngô Thái Nam, phương án này nhằm tận dụng tài nguyên từ rác, giảm lượng chất thải phải chôn lấp, từng bước chuyển sang phương thức xử lý tổng hợp. Tuy nhiên, việc đào xúc hàng triệu tấn rác cũ có thể làm phát sinh mùi, bụi, khí thải và nước ô nhiễm. Vì vậy, kiểm soát chặt chẽ từng công đoạn là yêu cầu bắt buộc, nhằm tránh tình trạng xử lý điểm nóng môi trường nhưng lại phát sinh ô nhiễm thứ cấp.

Để xử lý lượng rác thải, liên danh Amaccao - Seraphin - Thành Công đề xuất tổng mức đầu tư khoảng 2.226 tỷ đồng. Đơn giá xử lý được Sở Nông nghiệp và Môi trường tạm tính ở mức 552.300 đồng/tấn, theo hồ sơ mời thầu đã được UBND thành phố phê duyệt.

Về hình thức đầu tư, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP). Theo đó, nhà đầu tư ứng vốn xử lý rác cũ, xây dựng công viên, cây xanh trên phần đất bãi chôn lấp sau cải tạo, sau đó bàn giao cho thành phố. Phương án thanh toán được đề xuất bằng quỹ đất thuộc vùng ảnh hưởng môi trường Xuân Sơn sau cải tạo.

Minh bạch đầu tư, bảo đảm lợi ích cộng đồng

Theo các chuyên gia môi trường, việc huy động nguồn lực xã hội để triển khai dự án có thể góp phần giảm áp lực ngân sách, đẩy nhanh tiến độ thực hiện. Tuy nhiên, phương án thanh toán bằng quỹ đất đòi hỏi phải công khai, minh bạch trong xác định giá trị công trình, định giá đất và kiểm soát nghĩa vụ của nhà đầu tư.

Giá trị đất đối ứng phải được xác định đúng quy định, tương xứng với giá trị công trình, tránh thất thoát tài sản công. Đặc biệt, thành phố Hà Nội cần phân định rõ trách nhiệm xử lý ô nhiễm với quyền khai thác quỹ đất sau cải tạo. Mọi điều chỉnh liên quan đến giá trị hoặc chức năng sử dụng đất đều phải được giải trình theo quy định.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn cho biết, sau khi xử lý rác tồn lưu, những khu vực có điều kiện phù hợp sẽ được nghiên cứu bố trí công viên cây xanh, khu chức năng thể thao, cụm công nghiệp sạch và các chức năng khác theo quy hoạch. Đây là cơ hội để phục hồi cảnh quan, cải thiện môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai.

Tuy nhiên, chỉ những khu vực đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, bảo đảm an toàn mới được bố trí các chức năng phù hợp. Quy hoạch sau hoàn nguyên cũng cần tính đến điều kiện địa chất, chất lượng đất, khả năng thoát nước và các yêu cầu an toàn; đồng thời, công khai định hướng sử dụng đất để người dân giám sát và thụ hưởng lợi ích từ quá trình cải tạo.

Theo đề xuất, thủ tục đầu tư dự kiến hoàn thành trong quý II-2027, việc đốt rác cũ bắt đầu từ quý III-2027 và từng công trình được đưa vào khai thác từ quý III-2028. Các mốc tiến độ cần gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, nhà đầu tư và cơ chế giám sát xuyên suốt, nhằm kịp thời xử lý những vướng mắc về công nghệ, nguồn vốn và môi trường.

Xử lý gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Xuân Sơn không chỉ là nhiệm vụ xử lý chất thải, mà còn là cơ hội tháo gỡ điểm nghẽn môi trường kéo dài. Hiệu quả của dự án cần được đánh giá trên cơ sở những chuyển biến thực chất về chất lượng môi trường, khả năng kiểm soát nguy cơ ô nhiễm và hiệu quả sử dụng quỹ đất sau cải tạo. Chỉ khi lợi ích cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, quá trình xử lý rác tồn lưu mới thực sự mở ra không gian phát triển mới cho khu vực.

Đức Duy