Xây dựng 'vùng an toàn' cho những thử nghiệm công nghệ rủi ro cao

Tại buổi họp báo thường kỳ của Bộ Khoa học và Công nghệ tháng diễn ra vào ngày 29/1, một nghịch lý đã được nêu ra: Thời gian qua, Bộ KH&CN đã xây dựng số lượng văn bản quy phạm pháp luật kỷ lục nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và "cởi trói" cho nhà khoa học. Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học vẫn chưa nắm hết quy định mới, hoặc dù biết nhưng vẫn mang tâm lý "sợ sai", chần chừ chưa dám bước ra khỏi vùng an toàn để sáng tạo những điểm mới đột phá.

Nhận định câu chuyện ở ở góc độ tổng thể, lãnh đạo Bộ KH&CN cho rằng, nếu chỉ ban hành chính sách và ngồi chờ nhà khoa học tự thay đổi là chưa đủ.

“Chờ đợi nhà khoa học tự bước ra khỏi vùng an toàn (comfort zone) là rất khó”, lãnh đạo Bộ nhận xét.

Hiện thực hóa tư duy này, Bộ KH&CN đang chuyển sang thế chủ động hoàn toàn với các hành động cụ thể. Bộ chủ động đề xuất thí điểm cơ chế Sandbox, chủ động làm việc với các địa phương (như tỉnh Điện Biên) và doanh nghiệp công nghệ để áp dụng cơ chế thử nghiệm thể chế cho công nghệ mới.

Bộ cũng chủ động tìm kiếm và tài trợ ý tưởng. Thay vì chờ nộp hồ sơ đề tài theo quy trình cứng nhắc, Bộ phối hợp với các đơn vị truyền thông (như cuộc thi AI Thực chiến của VTV) để "săn" các ý tưởng tiềm năng. Bộ sẵn sàng tài trợ kinh phí để hoàn thiện sản phẩm và hỗ trợ thủ tục, hồ sơ thay cho nhà khoa học.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương tại buổi họp báo thường kỳ tháng 1/2026

Cùng đưa ra câu trả lời về vấn đề này, ông Hoàng Anh Tú - Phó vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ định nghĩa "vùng an toàn" trong khoa học là không gian mà ở đó rủi ro về khoa học công nghệ được phép tồn tại nhưng rủi ro về pháp lý, tài chính và trách nhiệm phải tiệm cận bằng không. Khi đó, nhà khoa học mới yên tâm làm việc. Nếu không, họ sẽ có xu hướng chọn những đề tài an toàn, những nghiên cứu mà bản thân đã hình dung được kết quả cuối cùng, thay vì dấn thân vào các nghiên cứu đột phá có tính rủi ro cao.

Thực tế cho thấy, dù Nhà nước đã có quy định về việc thu hút, trao quyền cho các Tổng công trình sư hay kiến trúc sư trưởng các đề án lớn, nhưng đến nay "vẫn chưa thấy nhà khoa học nào tự ứng cử". Bên cạnh đó, một thực trạng đáng suy ngẫm là trong khi các tổ chức nước ngoài nghiên cứu rất kỹ từng dự thảo luật mới, thì nhiều nhà khoa học trong nước lại tỏ ra khá "ngơ ngác" trước các quy định đã được ban hành, thậm chí chưa cập nhật những quyền lợi và cơ chế bảo vệ mình đã được luật hóa.

Trước câu hỏi về giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn tâm lý này cho năm 2026, ông Hoàng Anh Tú cho biết hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là Nghị định 267 (Nghị quyết 267/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của luật khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và một số quy định về thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo) đã quy định rất rõ về quản trị rủi ro. Theo đó, kết quả nghiên cứu không đạt mục tiêu ban đầu vẫn được đánh giá và không phải bồi hoàn kinh phí. Các tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học công nghệ sẽ được miễn trách nhiệm dân sự, hình sự nếu thực hiện đúng quy trình.

Để nhà khoa học yên tâm hơn, dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn của bản tân, đại diện Bộ KH&CN đưa ra 4 giải pháp trọng tâm.

Ông Hoàng Anh Tú - Phó vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ

Thứ nhất là minh bạch hóa quy trình. Bộ Khoa học và Công nghệ đã triển khai nền tảng quản lý nhiệm vụ KH&CN trên nền tảng số, số hóa toàn trình từ khâu đăng ký đến nghiệm thu. Sự minh bạch sẽ giúp nhà khoa học không còn tâm lý e ngại.

Thứ hai là quản trị rủi ro liên tục. Các tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học công nghệ cần chủ động dự báo rủi ro và đề xuất biện pháp xử lý ngay từ khi đề xuất nhiệm vụ. Cơ quan quản lý nhiệm vụ sẽ giám sát và hỗ trợ liên tục để giảm thiểu rủi ro.

Thứ ba là thí điểm mô hình. Bộ sẽ chọn các nhiệm vụ thuộc chương trình công nghệ chiến lược, chương trình KC, KX có độ rủi ro cao mang tính chất khoa học công nghệ để "làm điểm", từ đó các nhà khoa học, viện/trường có thể nắm rõ được những việc được làm, không được làm. Đây là cách thực tế nhất để cùng nhà khoa học bước ra khỏi vùng an toàn.

Giải pháp cuối cùng là tăng cường truyền thông. Bộ sẽ tiếp tục tổ chức tập huấn, giải thích cặn kẽ luật và nghị định để thay đổi nhận thức của cộng đồng khoa học.

Hồng Quang