Kiểm định khí thải xe máy - Cần lộ trình thận trọng

7 giờ sáng, dòng xe máy vẫn ken đặc trên những trục đường lớn của Hà Nội. Tiếng động cơ quen thuộc hòa lẫn nhịp sống đô thị hối hả.Câu chuyện về kiểm định khí thải xe máy đang dần len vào những cuộc trò chuyện vỉa hè, quán nước, khu chợ lao động.

Kiểm soát khí thải xe máy để giảm gánh nặng ô nhiễm không khí

Anh Nguyễn Văn Hoàng, 32 tuổi, chạy xe ôm công nghệ đã gần 5 năm. Chiếc xe máy anh đang sử dụng mua lại từ người quen, đã hơn chục năm tuổi. Nghe tin sắp tới xe máy phải kiểm định khí thải, anh Hoàng hoàn toàn đồng ý.

"Ô nhiễm khí thải tăng cao, đi đường nhiều xe cũ chạy bụi mù", anh nói.

Với nhiều lao động tự do, xe máy không chỉ là phương tiện đi lại, mà là cần câu cơm. Bất kỳ thay đổi nào liên quan đến chiếc xe đều gắn chặt với sinh kế. Anh Hoàng ủng hộ về môi trường nhưng về chi phí kiểm định vẫn còn là dấu hỏi lớn với anh. Bởi nếu làm vội, thiếu chuẩn bị, rất dễ trở thành gánh nặng tâm lý và kinh tế.

"Mình đang nhìn thấy số lượng xe máy rất đông. Nên có hướng dẫn rõ ràng, cơ sở uy tín", theo anh Hoàng đây là khoản phát sinh chi phí với người dân.

Thống kê đến cuối tháng 6/2025, TP.HCM trước khi sáp nhập đang quản lý hơn 9,6 triệu phương tiện, trong đó có hơn 1 triệu ôtô và gần 8,6 triệu xe máy, chưa tính lượng lớn xe vãng lai ra vào thành phố. Hà Nội hiện có trên 9,2 triệu phương tiện, trong đó thành phố quản lý 1,1 triệu ôtô, 6,9 triệu xe máy; còn lại là phương tiện từ tỉnh khác lưu thông thường xuyên.

Trước đó, TP Hà Nội đã chỉ ra 5 nguồn chính gây ô nhiễm không khí gồm: phương tiện giao thông đường bộ (cả bụi đường), công nghiệp, dân sinh, đốt sinh khối và nông nghiệp. Bên cạnh nhiều giải pháp được đưa ra thì Thông tư 92 được xem là mảnh ghép kỹ thuật quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu giảm ô nhiễm không khí, đặc biệt là tại các đô thị lớn – nơi xe máy vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo.

Đây là lần đầu Việt Nam xây dựng một Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) riêng mang tính hệ thống cho khí thải xe máy đang tham gia giao thông, chứ không chỉ dừng ở tiêu chuẩn sản xuất. Chị Văn Thanh Hà ở TP.HCM chia sẻ: "Bố trí kiểm định có thuận lợi không? Mất nhiều thời gian không? Và chất lượng kiểm định, tính minh bạch thế nào?". Theo chị Hà nếu làm tốt, kiểm định khí thải xe máy sẽ bớt gánh nặng cho không khí.

Trao đổi với phóng viên VOV trong chương trình Thông điệp xanh, PGS.TS Hoàng Anh Lê, Trưởng bộ môn Quản lý môi trường, Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, khẳng định: việc áp dụng quy chuẩn khí thải đối với xe máy đang lưu hành là một chính sách đúng đắn, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Theo PGS.TS Hoàng Anh Lê, về lâu dài, việc kiểm soát khí thải xe mô tô, xe gắn máy chắc chắn sẽ góp phần cải thiện chất lượng không khí, đặc biệt tại các đô thị lớn nơi xe máy vẫn chiếm tỷ lệ rất cao trong cơ cấu phương tiện giao thông.

Ông nhấn mạnh: “Về lâu dài thì chính sách này chắc chắn góp phần cải thiện chất lượng không khí và giảm nồng độ bụi, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 tại các thành phố lớn, ví dụ như Hà Nội”.

Một điểm đáng chú ý là quy chuẩn khí thải xe máy không được áp dụng ngay mà có độ trễ trước khi chính thức có hiệu lực từ 30/6/2026. Theo PGS.TS Hoàng Anh Lê, độ trễ này là cần thiết và hợp lý, nhằm giúp xã hội có thời gian thích nghi.

“Nếu áp dụng ngay trong trường hợp này, chính sách có thể gây bất ổn xã hội và tạo ra phản ứng tiêu cực từ người dân”, ông phân tích.

PGS.TS Hoàng Anh Lê -Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội (Ảnh: NVCC)

Bên cạnh đó, việc triển khai quá nhanh còn có thể tạo ra gánh nặng kinh tế, đặc biệt đối với nhóm người yếu thế, người thu nhập thấp những đối tượng phụ thuộc nhiều vào xe máy để mưu sinh.

Theo chuyên gia này, rủi ro còn nằm ở khả năng làm xáo trộn thị trường xe máy, khi giá phương tiện có thể tăng nhanh, trong khi một số xe không đạt chuẩn vẫn có nguy cơ lưu hành. Đáng lo ngại hơn, hệ thống kiểm định khí thải hiện nay có thể bị quá tải, bởi “các hệ thống kiểm định của chúng ta dường như chưa sẵn sàng về nhân lực, vật lực, cơ sở hạ tầng và cả tài chính”.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế, PGS.TS Hoàng Anh Lê cho biết, nhiều quốc gia như Nhật Bản, một số nước châu Âu hay Đài Loan (Trung Quốc) đã kiểm soát khí thải xe máy thành công nhưng không bắt đầu bằng việc siết tiêu chuẩn một cách đột ngột.

“Họ theo đuổi một lộ trình phù hợp, tạo ra nền tảng và các điều kiện tiên quyết trước khi áp dụng các quy định chặt chẽ”, ông nói.

Theo đó, bước đầu tiên là nâng cao chất lượng nhiên liệu, loại bỏ các loại nhiên liệu gây ô nhiễm và từng bước chuyển sang nhiên liệu sạch hơn, như xăng sinh học E5, E10. Vài năm gần đây, nước ta đã triển khai bước này.

Tiếp theo, các quốc gia này áp dụng tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt đối với phương tiện sản xuất mới, song song với việc xây dựng các chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện, khuyến khích người dân chuyển từ xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang xe điện hoặc các phương tiện ít phát thải hơn.

PGS.TS Hoàng Anh Lê cho rằng, chìa khóa thành công nằm ở việc tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi cho chuyển đổi, thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính: “Việt Nam nên học theo cách dẫn dắt bằng ‘củ cà rốt’ đi trước và sử dụng ‘cây gậy’ một cách thông minh”

Theo ông, trình tự phù hợp là: "chuẩn bị nền tảng về nhiên liệu và phương tiện; hỗ trợ người dân về tài chính, chính sách và hành lang pháp lý; sau đó xây dựng một hệ thống kiểm định minh bạch, linh hoạt, đồng thời mở ra các lựa chọn thay thế như giao thông công cộng. Một số quốc gia thậm chí còn áp dụng cơ chế “sẵn lòng chi trả”, cho phép người dân tiếp tục sử dụng phương tiện cổ (phục vụ thú chơi xe cổ) nhưng phải đóng một khoản phí đủ lớn để bù đắp chi phí môi trường mà phương tiện đó gây ra".

Tuy nhiên, như PGS.TS Hoàng Anh Lê nhấn mạnh, đây không thể là một chính sách áp đặt, mà cần được triển khai thận trọng, có lộ trình rõ ràng và sự đồng hành của người dân.

Chỉ khi chính sách môi trường được thiết kế hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội, việc kiểm định khí thải xe máy mới có thể đi vào cuộc sống một cách bền vững và hiệu quả.

PGS.TS Vũ Thanh Ca – nguyên giảng viên cao cấp trường Đại học Tài nguyên và Môi trường cho rằng, kiểm định khí thải xe máy, nếu làm tốt, có thể trở thành cú hích thay đổi thói quen bảo dưỡng, sử dụng phương tiện, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

"Với xe máy nếu được bảo dưỡng thường xuyên thì phát thải khí thải sẽ không lớn mà chi phí bảo dưỡng hoàn toàn nằm trong giới hạn chịu đựng được với những người thu nhập thấp. Trong khi đó tác dụng của việc giảm tác động của chất thải từ khí thải xe máy đó là cải thiện được sức khỏe lâu dài", chuyên gia Vũ Thanh Ca phân tích.

Anh Thu/VOV2