Xây dựng lộ trình để không bị động

Bộ NN-MT vừa ban hành quy chuẩn QCVN 99:2025 về khí thải xe mô tô, xe gắn máy đang lưu hành, có hiệu lực từ ngày 30-6-2026. Điểm mới của quy chuẩn này là lần đầu tiên xe máy đã sử dụng cũng phải kiểm tra khí thải định kỳ thay vì chỉ kiểm soát ở khâu sản xuất như trước đây.

Quy chuẩn mới này không cấm xe máy xăng, cũng chưa đặt vấn đề “loại bỏ hàng loạt” phương tiện đang lưu hành; thay vào đó chỉ đưa ra giới hạn cho hai thông số khí thải cơ bản là cacbon monoxit (CO) và hydrocacbon (HC), chia thành 4 mức, từ yêu cầu thấp đến cao. Mức càng cao, yêu cầu kiểm soát càng chặt, đặc biệt với xe cũ và xe hai kỳ. Định hướng này phù hợp với thông lệ quốc tế.

Kiểm soát khí thải phương tiện đang lưu hành là công cụ phổ biến để giảm ô nhiễm không khí đô thị, nhất là khi xe máy vẫn là phương tiện đi lại chủ yếu của người dân. Tuy nhiên, điều người dân quan tâm không chỉ là đo như thế nào mà là áp dụng ra sao.

Theo ước tính, Việt Nam hiện có hơn 70 triệu xe máy, phần lớn đã sử dụng nhiều năm. Với không ít gia đình chiếc xe máy không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là công cụ mưu sinh. Hiện đã có quy chuẩn về khí thải nhưng chưa có lộ trình cụ thể. Nếu lộ trình áp dụng thiếu rõ ràng hoặc triển khai quá nhanh, chi phí sửa chữa, bảo dưỡng hay thay xe có thể trở thành gánh nặng.

Quy chuẩn của Bộ NN-MT hiện mới dừng ở khung kỹ thuật. Xe nào áp dụng mức nào, theo năm sản xuất hay theo khu vực, vẫn phải chờ văn bản hướng dẫn. Đây là điểm then chốt quyết định tác động xã hội của chính sách. Nếu có lộ trình hợp lý, bắt đầu từ xe mới hơn, khu vực đô thị đông đúc, song song với hỗ trợ kỹ thuật và thông tin, người dân sẽ có thời gian thích ứng. Ngược lại, nếu triển khai đồng loạt, thiếu chuẩn bị, rất dễ gây tâm lý lo lắng (nhất là với người thu nhập thấp đến trung bình).

Kiểm soát khí thải xe máy cũng không thể tách rời bức tranh tổng thể của giao thông đô thị. Nếu hướng tới giảm phương tiện cá nhân chạy xăng thì giao thông công cộng, hạ tầng cho phương tiện sạch và chính sách hỗ trợ chuyển đổi phải đi trước hoặc đi cùng. Không thể chỉ “siết” ở khâu kiểm định, trong khi lựa chọn thay thế của người dân còn hạn chế.

Giảm ô nhiễm là mục tiêu chung nhưng chính sách chỉ bền vững khi không đặt người dân vào thế bị động.

PHÚC VĂN