'Xanh hóa' các khu công nghiệp

Phát triển bền vững, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh là những yêu cầu ngày càng rõ nét đối với các khu công nghiệp hiện nay. Việc chuyển đổi theo hướng xanh, sinh thái, thông minh vì thế không còn là lựa chọn mang tính khuyến nghị, mà là yêu cầu tất yếu. Ảnh: T.L

Hướng đến bài toán phát triển bền vững

Hiện nay, với mạng lưới 6 khu công nghiệp (KCN) đang hoạt động, thu hút hàng trăm dự án trong và ngoài nước, Thái Nguyên đã hình thành không gian công nghiệp có quy mô tương đối lớn, giữ vai trò trụ cột trong tăng trưởng kinh tế, thu ngân sách và giải quyết việc làm. Đến hết năm 2025, các KCN trên địa bàn tỉnh đã thu hút hơn 350 dự án đầu tư, trong đó có khoảng 191 dự án vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) với tổng vốn đăng ký trên 11 tỷ USD. Nhiều KCN, như: Yên Bình 1, Điềm Thụy, Sông Công II giai đoạn 1... đạt tỷ lệ lấp đầy cao.

Hoạt động của các doanh nghiệp trong KCN tiếp tục là “đầu kéo” của sản xuất công nghiệp trên địa bàn tỉnh. Doanh thu năm 2025 ước đạt 31,4 tỷ USD, giá trị xuất khẩu trên 29,2 tỷ USD, nộp ngân sách hơn 10.000 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho gần 93.000 lao động với mức thu nhập bình quân khoảng 9,5 triệu đồng/người/tháng. Đây là nền tảng quan trọng giúp khu vực công nghiệp - xây dựng tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu GRDP, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế chung của tỉnh.

Tuy nhiên, cùng với tốc độ công nghiệp hóa nhanh, sức ép về môi trường, sử dụng tài nguyên và phát thải cũng ngày càng gia tăng. Thực tế cho thấy, nếu tiếp tục phát triển theo mô hình mở rộng dựa nhiều vào tiêu hao tài nguyên và xử lý môi trường ở khâu cuối, các KCN sẽ sớm chạm tới giới hạn về hạ tầng, môi trường và sự chấp nhận của xã hội. Đây cũng là thách thức chung của nhiều địa phương đang trong quá trình công nghiệp hóa nhanh.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển sang KCN xanh, sinh thái, thông minh không chỉ xuất phát từ các cam kết quốc gia về tăng trưởng xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, mà còn đến từ chính đòi hỏi của các nhà đầu tư. Ngày càng nhiều tập đoàn đa quốc gia đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe về môi trường, quản trị ESG và chuỗi cung ứng xanh khi lựa chọn địa điểm đầu tư.

Hằng năm, Ban Quản lý các khu công nghiệp tỉnh phát động phong trào Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ để kiến tạo “lá phổi xanh” trong các khu công nghiệp. Ảnh: T.L

Ông Nguyễn Đình Việt, Phó Trưởng Ban Quản lý các KCN tỉnh Thái Nguyên cho rằng: Thu hút đầu tư trong giai đoạn mới không thể chỉ dựa vào quỹ đất và ưu đãi thuế, mà cần dựa vào chất lượng hạ tầng, chất lượng môi trường và năng lực quản trị. Phát triển KCN xanh là con đường để Thái Nguyên duy trì lợi thế cạnh tranh một cách bền vững.

Thực tế, tỉnh đã ban hành Kế hoạch hành động tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, trong đó xác định khu vực công nghiệp, đặc biệt là các KCN là trọng tâm của quá trình chuyển đổi. Nhiều KCN đã đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung, lắp đặt quan trắc môi trường tự động, tăng diện tích cây xanh và kiểm soát chặt chẽ nguồn thải đầu ra. Tuy nhiên, xét trên tổng thể, quá trình “xanh hóa” các KCN vẫn đang ở giai đoạn đầu, chưa đồng đều giữa các khu, giữa các doanh nghiệp và còn không ít rào cản cần tiếp tục tháo gỡ.

Những “điểm nghẽn” trên con đường chuyển đổi xanh

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là chi phí đầu tư cho công nghệ sạch. Việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải hiện đại, dây chuyền tiết kiệm năng lượng hoặc công nghệ giảm phát thải đòi hỏi nguồn vốn ban đầu lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp trong các KCN của tỉnh là doanh nghiệp vừa và nhỏ, năng lực tài chính còn hạn chế.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Giám đốc Công ty CP Phong Phú - doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất sắt, thép, gang tại Khu B KCN Sông Công I từ năm 2009, cho biết: Chúng tôi rất mong muốn đổi mới công nghệ theo hướng tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải, song chi phí đầu tư ban đầu lớn, thời gian thu hồi vốn dài. Nếu không có cơ chế hỗ trợ tín dụng hoặc ưu đãi đủ mạnh, doanh nghiệp khó có thể tự xoay xở.

Hiện nay, với mạng lưới 6 khu công nghiệp đang hoạt động trên địa bàn tỉnh, thu hút hàng trăm dự án trong và ngoài nước, Thái Nguyên đã hình thành không gian công nghiệp có quy mô tương đối lớn, giữ vai trò trụ cột trong tăng trưởng kinh tế, thu ngân sách và giải quyết việc làm. Ảnh: T.L

Không chỉ doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn, ngay cả các doanh nghiệp FDI có quy mô lớn cũng phải cân nhắc kỹ giữa mục tiêu phát triển xanh và hiệu quả sản xuất. Đại diện Công ty TNHH KD Heat Technology Thái Nguyên, chia sẻ: Dù cam kết theo đuổi mục tiêu bền vững và tuân thủ các tiêu chuẩn ESG, việc đầu tư các hệ thống quản lý khí thải và năng lượng sạch vẫn tạo áp lực tài chính đáng kể nếu thiếu cơ chế hỗ trợ về lãi suất và tín dụng ưu đãi.

Đối với các doanh nghiệp trong ngành vật liệu xây dựng và công nghiệp hỗ trợ, sức ép càng thể hiện rõ. Bà Dương Thị Nhãn, Giám đốc Công ty CP Nhựa Việt Úc tại KCN Sông Công, đánh giá: Biên lợi nhuận của ngành không cao, trong khi chi phí đầu tư cho hệ thống xử lý chất thải và công nghệ sạch lại lớn, khiến doanh nghiệp đứng trước bài toán chi phí rất nặng nề. Nếu không có sự hỗ trợ đủ mạnh từ chính sách, quá trình chuyển đổi xanh khó có thể diễn ra nhanh.

Bên cạnh chi phí, hạn chế về nhân lực và tri thức cũng là rào cản đáng kể. Các khái niệm như KCN sinh thái, kinh tế tuần hoàn, quản trị carbon hay thị trường tín chỉ carbon vẫn còn mới với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ. Việc thiếu đội ngũ chuyên gia kỹ thuật am hiểu những lĩnh vực này khiến không ít doanh nghiệp lúng túng trong xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp.

Công ty CP thép Toàn Thắng (ở Khu công nghiệp Sông Công I) đầu tư mới toàn bộ dây chuyền thiết bị (trị giá gần 1.800 tỷ đồng) từ cuối năm 2023 để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm.

Hạ tầng dùng chung tại một số KCN cũng chưa được đầu tư đồng bộ theo hướng xanh. Không phải khu nào cũng có hệ thống xử lý nước thải tập trung đủ công suất, hệ thống thu gom, phân loại và xử lý chất thải đồng bộ, hoặc hạ tầng năng lượng sạch. Trong khi đó, việc doanh nghiệp phải tự đầu tư riêng lẻ vừa tốn kém, vừa thiếu tính liên kết.

Ngoài ra, dù đã có chính sách khuyến khích, song nhiều doanh nghiệp cho rằng mức ưu đãi chưa đủ mạnh và chưa kịp thời để tạo “cú hích” rõ rệt. Không ít doanh nghiệp vẫn đứng trước lựa chọn giữa lợi ích ngắn hạn và chi phí dài hạn, dẫn đến tâm lý chần chừ trong đầu tư chuyển đổi xanh.

Theo lãnh đạo Ban Quản lý các KCN tỉnh, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực tài chính, mà còn ở sự thay đổi tư duy phát triển. Chuyển từ cách tiếp cận xử lý sau sang phòng ngừa từ đầu, từ tăng trưởng dựa nhiều vào số lượng sang tăng trưởng có trách nhiệm là yêu cầu cốt lõi. Nếu không vượt qua “điểm nghẽn” về nhận thức, quá trình chuyển đổi xanh khó đi vào chiều sâu.

Từ mô hình điểm đến chiến lược dài hạn

Thực tế tại Thái Nguyên đã xuất hiện những mô hình tích cực trong chuyển đổi xanh. KCN Yên Bình là ví dụ tiêu biểu, khi chủ đầu tư hạ tầng đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung công suất lớn, lắp đặt quan trắc tự động và kiểm soát chặt chẽ yêu cầu môi trường đối với các dự án thứ cấp. Tất cả doanh nghiệp trong KCN đều phải đấu nối và tuân thủ quy chuẩn trước khi xả thải ra môi trường.

Ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư phát triển Yên Bình cho biết: Hạ tầng môi trường được xác định phải đi trước một bước. Dù chi phí đầu tư lớn, nhưng đổi lại là sự yên tâm của doanh nghiệp, sự tin tưởng của chính quyền và cộng đồng, đồng thời tạo ra giá trị lâu dài cho KCN.

Trạm xử lý nước thải tập trung tại Khu công nghiệp Yên Bình vận hành liên tục 24/7, được giám sát tự động qua hệ thống điện tử.

Ở góc độ doanh nghiệp FDI, đại diện Công ty TNHH Samju Vina tại KCN Điềm Thụy nhận định: Các tập đoàn đa quốc gia hiện nay rất coi trọng tiêu chuẩn môi trường và phát thải. Một KCN có hệ thống môi trường tốt và định hướng phát triển xanh rõ ràng là lợi thế quan trọng trong quyết định đầu tư và mở rộng sản xuất.

Từ những mô hình điểm này, Ban Quản lý các KCN tỉnh đang từng bước nhân rộng cách làm, đồng thời triển khai các chương trình hợp tác quốc tế, trong đó có hợp tác với Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc, nhằm tiếp cận các mô hình KCN sinh thái, thông minh và kinh tế tuần hoàn phù hợp với điều kiện thực tiễn của tỉnh.

Theo ông Nguyễn Đình Việt, tỉnh không đặt mục tiêu chuyển đổi ồ ạt, mà thực hiện chắc chắn theo lộ trình. Trước mắt là nâng chuẩn hạ tầng và quản lý môi trường, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, đào tạo nhân lực và từng bước tham gia các cơ chế mới như kiểm kê khí nhà kính và thị trường tín chỉ carbon.

Về lâu dài, Thái Nguyên định hướng phát triển KCN xanh, thông minh và tuần hoàn như một hệ sinh thái sản xuất hiện đại, trong đó chất thải của doanh nghiệp này có thể trở thành đầu vào của doanh nghiệp khác, năng lượng được sử dụng tiết kiệm và hiệu quả, môi trường được giám sát bằng công nghệ số.

Để chuyển đổi xanh đi vào chiều sâu, vai trò kiến tạo của Nhà nước có ý nghĩa quyết định. Ban Quản lý các KCN tỉnh đang tham mưu UBND tỉnh xây dựng các cơ chế hỗ trợ cụ thể hơn, từ ưu đãi tín dụng cho dự án đầu tư công nghệ xanh, hỗ trợ lãi suất, ưu đãi thuế, đến khuyến khích xã hội hóa đầu tư hạ tầng môi trường trong KCN.

Cùng với đó là tăng cường đối thoại doanh nghiệp, kịp thời tháo gỡ vướng mắc về điện, nước, hạ tầng và thủ tục pháp lý, tạo điều kiện để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn. Cách làm đồng hành cùng doanh nghiệp đang từng bước trở thành đặc trưng trong quản lý KCN của Thái Nguyên.

Một hướng đi mới cũng đang được xúc tiến là hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường tín chỉ carbon. Khi cơ chế này vận hành đầy đủ, doanh nghiệp đầu tư giảm phát thải không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý, mà còn có thể tạo thêm nguồn thu, qua đó cải thiện hiệu quả tài chính của quá trình chuyển đổi xanh.

Có thể khẳng định, phát triển KCN xanh không đơn thuần là câu chuyện môi trường, mà là chiến lược nâng cấp mô hình tăng trưởng của Thái Nguyên. Đây là con đường khó, cần nguồn lực lớn và sự kiên trì, nhưng là hướng đi tất yếu để công nghiệp của tỉnh phát triển bền vững, nâng cao vị thế trong bản đồ thu hút đầu tư của cả nước.

Minh Phương