Vũ điệu lửa thiêng của người Pà Thẻn

Tiếp nối văn hóa cổ xưa

Đến với lễ hội nhảy lửa của dân tộc Pà Thẻn năm 2026 tại xã Minh Quang (tỉnh Tuyên Quang) mới thấy rằng dù có dự bao nhiêu lần đi chăng nữa, dù ở lứa tuổi nào, ai nấy đều háo hức, hồi hộp mong chờ giây phút những nghệ nhân nhảy lửa bước lên "sân khấu" là một đống than hồng.

Nghệ nhân Nhân dân Sìu Văn Phong tại lễ hội nhảy lửa Pà Thẻn 2026.

Chị Mai Thị Bảy (người dân tộc Dao) cho biết: "Đây là lần thứ hai tôi được tham dự lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn, tôi thấy vừa vui vừa sợ. Vui vì được tham quan nhiều gian hàng của các thôn trong xã mình, được chứng kiến sự phát triển kinh tế của quê hương, lại được tham gia vào các trò chơi dân gian như khâu còn, kéo co, đẩy gậy. Còn sợ vì thấy các “thầy” lao vào đống lửa to quá, có những người bị “nhập” không nhảy được mà chỉ lăn qua lăn lại...".

Chúng tôi gặp Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong ngay trong khu vực đón tiếp. Khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu thêm về nghi lễ nhảy lửa của dân tộc Pà Thẻn, ông Phong liền vui vẻ nhận lời. Tự giới thiệu về mình, ông Phong cho biết: “Mọi người hay gọi tôi là “Sìn” Phong, nhà tôi có tới 5 đời làm nghề thầy cúng. Tôi học nghề này từ năm 11 tuổi, đến năm 32 tuổi đạt được cấp sắc đến bậc cao nhất, tương đương với bậc thứ 8 và được phép mặc áo thầy, cúng trả lễ, giải hạn, đưa ma, làm phép thần".

Đông đảo người dân háo hức xem nghi lễ nhảy lửa.

Chia sẻ về “bí quyết” của các nghệ nhân “nhảy lửa”, nghệ nhân Sìn Văn Phong cho biết, không có bí quyết gì cả, không dùng thuốc bôi chân tay hay thuốc uống. Đây là một nghi lễ thần thánh, trong tín ngưỡng của người Pà Thẻn lưu truyền từ ngàn xưa để lại. Xuất xứ từ một vị tổ thần của người Pà Thẻn lên gặp Phật tổ, về truyền lại cho con cháu nghi lễ này như một nghi thức trong tín ngưỡng thờ thần lửa. Nghi lễ này vừa thể hiện tôn giáo của người Pà Thẻn, vừa chứng minh cho sức mạnh của con người.

Từ năm 2012, lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là lễ hội thu hút đông đảo sự quan tâm của người dân và du khách.

Ông Phạm Cao Kỳ - Phó chủ tịch UBND xã Minh Quang cho biết: "Sau khi sáp nhập từ ba xã Phúc Sơn, Minh Quang và Hồng Quang, xã hiện có 10 dân tộc cùng sinh sống. Việc duy trì, phục dựng và tổ chức các lễ hội truyền thống được xác định là hướng đi quan trọng nhằm bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch trên địa bàn xã. Chúng tôi đang nỗ lực tập trung các nguồn lực từ trung ương, tỉnh Tuyên Quang và xã nhằm tăng cường đầu tư khôi phục lại những nét đẹp truyền thống của bà con các dân tộc trên địa bàn huyện, từ đó thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa, sinh thái và phát triển kinh tế của xã Minh Quang”.

Nghệ nhân hay số mệnh?

Được một người cùng đoàn giới thiệu, chúng tôi tìm gặp Sìn Văn Toàn - đội trưởng đội nghệ nhân nhảy lửa, cũng là trưởng thôn Thượng Minh. Toàn có gương mặt khá điển trai, nước da đen bóng khỏe mạnh. Nếu không biết thì khó mà đoán được rằng anh đã ngoài 40 tuổi và có thâm niên hơn 10 năm tham gia "đội nhảy lửa" chuyên nghiệp nhất tỉnh Tuyên Quang.

Sìn Văn Toàn mở đầu cho "vũ điệu hồn lửa".

Khi được hỏi rằng lúc tham gia nghi lễ nhảy lửa có cảm giác gì, Toàn thật thà cho biết: "Em chẳng nhớ gì cả đâu, cứ thế mà “vào” thôi!". Thầy sẽ làm lễ cúng mời các vị thần phật trên cao, thần ở những ngọn núi, đất đai quanh vùng về chứng kiến, phù hộ cho các nghệ nhân nhảy lửa. Sau khi thầy mo làm lễ, thì những người nhảy lửa thấy lạnh đi, đống lửa trở nên nhỏ hơn trong mắt và khi đó là lúc họ cần nhảy vào lửa để làm ấm trở lại. Mỗi người có mệnh số khác nhau sẽ nhận được sự phù hộ từ các vị thần thánh khác nhau giữ cho thân xác không bị thương, đống lửa than không còn nóng đến khi vượt quá sức chịu đựng lại tự động bị đẩy ra tránh khỏi bị thương.

Sìn Văn Toàn chia sẻ rằng được anh em trong đội tín nhiệm bầu làm đội trưởng và cũng là đầu mối liên lạc với các tổ chức, cá nhân có nhu cầu xem và tìm hiểu về nghi lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn. Theo truyền thống, nghi lễ mỗi năm được tổ chức vào khoảng 16 tháng 10 âm lịch năm trước đến ngày 16 tháng Giêng năm sau, nhằm tạ ơn trời đất và thần linh đã ban cho dân bản cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Đồng thời, cũng là dịp để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và xua đuổi những điều không may mắn trong cuộc sống.

Các nghệ nhân nhảy lửa thôn Thượng Minh trình diễn một vũ điệu đầy ma mị.

Hiện nay "đội nhảy lửa" của thôn Thượng Minh đã được mời đi "biểu diễn" tại nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội, Bắc Giang. Chi phí tổ chức dao động từ 12 đến 40 triệu đồng, tùy theo khoảng cách di chuyển vì đội phải thuê xe, lo chi phí ăn ở cho cả đoàn. Theo anh Sìu Văn Toàn, có tháng tổ chức được 2-3 chuyến, nhưng cũng có khoảng thời gian đôi ba tháng chẳng có ai mời.

Ngay khi kết thúc nghi lễ nhảy lửa, tôi tìm Toàn để xem chân tay của anh có gì “khác” không. Chưa kịp hỏi han thì Toàn đã cười ha hả chỉ vào đống than đang còn cháy âm ỉ giữa sân vận động rồi bảo: "Bây giờ anh có cho em 100 triệu để nhảy vào đây thì em cũng xin... chịu".

Đôi chân của anh Sìu Văn Toàn ngay sau khi thực hiện nghi lễ nhảy lửa.

Có thể thấy rằng, một bức tranh sống động giữa đêm đen, từng nhịp “múa” của các nghệ nhân khiến những "bông hoa lửa" bùng cháy lên hòa vào tiếng rì rầm của thầy cúng, hàng ngàn tiếng xuýt xoa, hò reo của đám trẻ con... tạo nên một không gian huyền bí đầy ma mị. Đó là những “chất xúc tác” tạo nên sức cuốn hút của nghi lễ nhảy lửa - niềm kiêu hãnh của người Pà Thẻn.

Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong: “Sự tích của nghi lễ nhảy lửa bắt nguồn từ thần Thai Soong đi lên “Pú lộ Chí” gặp Phật tổ học phép thuật rồi về truyền dạy cho người Pà Thẻn như một nghi lễ kết nối giữa các vị thần và con người”.

Bùi Công - Phong Sơn