Vụ án Trường THCS Ba Đình: Người tham mưu, ban hành văn bản trái pháp luật có bị xử lý?

Quang cảnh phiên tòa sơ thẩm vụ án cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình (Hà Nội).

Liên quan vụ án dạy thêm tại Trường THCS Ba Đình, mới đây, ngày 4/5, Bộ Tư pháp kết luận Quyết định 22/2013/QĐ-UBND của UBND TP Hà Nội và văn bản hướng dẫn của Sở GD&ĐT Hà Nội về dạy thêm, học thêm có nội dung trái pháp luật; đồng thời kiến nghị xem xét, xử lý trách nhiệm đối với tập thể, cá nhân liên quan trong quá trình tham mưu, ban hành văn bản.

Ngay sau đó, ngày 5/5, UBND TP Hà Nội đã ban hành quyết định bãi bỏ toàn bộ Quyết định 22/2013/QĐ-UBND về dạy thêm, học thêm trên địa bàn.

Đáng chú ý, các văn bản này trước đó đã được cơ quan tiến hành tố tụng sử dụng làm căn cứ xác định sai phạm, thiệt hại và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bà Nguyễn Thị Bình, cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình và bà Phạm Thị Minh Nguyệt, cựu kế toán trưởng. Tại bản án sơ thẩm, HĐXX đã tuyên phạt bà Nguyễn Thị Bình 3 năm tù và bà Phạm Thị Minh Nguyệt 2 năm tù treo về tội Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.

Trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, luật sư Phùng Thị Huyền (Đoàn Luật sư TP.HCM) đã có những phân tích liên quan trách nhiệm pháp lý của các bên trong vụ việc.

Trách nhiệm người tham mưu, ban hành văn bản trái luật

Luật sư Huyền cho biết, dưới góc độ pháp lý, việc một cơ quan nhà nước ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc văn bản áp dụng pháp luật trái luật không đơn thuần là "sai sót hành chính", mà có thể là hành vi vi phạm pháp luật kéo theo hàng loạt trách nhiệm liên đới.

Dẫn quy định tại Điều 34 Nghị định 40/2010/NĐ-CP (văn bản có hiệu lực tại thời điểm xảy ra vụ việc), luật sư cho biết tùy tính chất, mức độ và hậu quả, các cá nhân, tập thể tham mưu, soạn thảo, thẩm định và ký ban hành văn bản trái pháp luật có thể bị xử lý kỷ luật, xử lý hành chính, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình Nguyễn Thị Bình trong phiên tòa sơ thẩm ngày 24/3.

"Cơ quan ban hành văn bản trái pháp luật phải tổ chức kiểm điểm, xác định trách nhiệm tập thể, cá nhân và báo cáo cấp có thẩm quyền xử lý theo quy định. Người đứng đầu cơ quan cũng phải bị xem xét trách nhiệm trong việc để xảy ra sai phạm", chị phân tích.

Theo luật sư Huyền, về nguyên tắc, Sở GD&ĐT với vai trò cơ quan chuyên môn tham mưu trực tiếp phải chịu trách nhiệm rất lớn khi đề xuất để UBND TP Hà Nội ban hành Quyết định 22 có nội dung trái với Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT, đồng thời ban hành Hướng dẫn 5898 bị xác định sai hình thức, vượt thẩm quyền.

Luật sư Phùng Thị Huyền (Đoàn Luật sư TP.HCM) trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam bên lề phiên tòa sơ thẩm.

Trách nhiệm của cơ quan tố tụng đến đâu?

Theo luật sư Huyền, trong tố tụng hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng không được phép áp dụng pháp luật một cách máy móc.

Luật sư dẫn Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nhấn mạnh nguyên tắc xác định sự thật vụ án đòi hỏi cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án phải áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để xác định sự thật khách quan, toàn diện và đầy đủ.

Trong vụ án này, khi các cơ quan tố tụng sử dụng Quyết định 22 của UBND TP Hà Nội làm căn cứ xác định sai phạm, tính toán thiệt hại và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bà Nguyễn Thị Bình, thì đồng thời họ cũng có nghĩa vụ pháp lý phải kiểm tra tính hợp pháp của văn bản đó.

"Họ phải đối chiếu Quyết định 22 với Luật Giáo dục, Thông tư 17 của Bộ GD&ĐT để xác định văn bản địa phương có vượt thẩm quyền, trái quy định hay không", luật sư phân tích.

Việc sử dụng một văn bản sau này bị kết luận trái pháp luật để làm căn cứ kết tội, theo chị Huyền, cho thấy dấu hiệu thiếu sót nghiêm trọng trong hoạt động đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật.

Đặc biệt, tại phiên sơ thẩm, phía bào chữa đã nhiều lần nêu quan điểm Quyết định 22 có dấu hiệu trái với Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT. Tuy nhiên, văn bản này vẫn được HĐXX sử dụng làm căn cứ xác định sai phạm và tuyên phạt bà Nguyễn Thị Bình 3 năm tù.

Bên cạnh đó các cơ quan truyền thông cũng nhiều lần đăng tải các quan điểm của các chuyên gia, luật sư khẳng định quan điểm này.

Phiên tòa sơ thẩm kết án bà Bình 3 năm tù.

Trước tranh chấp pháp lý mang tính mấu chốt này, HĐXX lẽ ra phải thận trọng xem xét, thậm chí tạm đình chỉ vụ án hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền như Bộ Tư pháp, Bộ GD&ĐT làm rõ tính hợp pháp của Quyết định 22 trước khi tuyên án.

"Kết luận của Bộ Tư pháp hiện nay cho thấy những cảnh báo của luật sư tại phiên tòa là có cơ sở. Điều này đặt ra yêu cầu phải xem xét lại trách nhiệm nghiệp vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng nếu bản án sau này bị hủy hoặc xác định có oan sai", luật sư Huyền nêu quan điểm.

Theo luật sư, nếu tòa phúc thẩm xác định bị cáo không phạm tội hoặc hủy án do áp dụng sai căn cứ pháp luật, trách nhiệm của những người tiến hành tố tụng liên quan sẽ phải được xem xét. Tùy tính chất, mức độ sai phạm, các cá nhân liên quan có thể bị kiểm điểm trách nhiệm nghiệp vụ, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội "Truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội" theo Điều 368 BLHS nếu có căn cứ xác định đã biết rõ bị cáo không có tội nhưng vẫn truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời đặt ra trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong trường hợp vụ án được xác định là oan sai.

Nguyễn Hải