V.League, Động Lực và 'nền kinh tế'' của những khoảnh khắc không thể độc quyền

Một cải tiến kỹ thuật trong đôi giày có thể được cấp bằng sáng chế. Một thiết kế áo đấu có thể đăng ký kiểu dáng công nghiệp. Một trái bóng có thể mang nhãn hiệu, câu chuyện thiết kế và giá trị thương mại cụ thể. Nhưng khoảnh khắc một cầu thủ bứt tốc, xoay người rồi tung cú sút khiến cả khán đài bật dậy - khoảnh khắc ấy không thuộc về riêng bất kỳ ai, và cũng không thể “độc quyền” theo cách thông thường.

Thể thao, vì thế, khởi đi từ một nghịch lý: Giá trị lớn nhất lại nằm ở những điều không thể sở hữu.

Ở V-League 1, nghịch lý đó không tồn tại trên giấy tờ hay trong giáo trình luật học. Nó hiện hữu trên mặt cỏ, trong từng pha xử lý của cầu thủ, trong âm thanh cuồng nhiệt từ khán đài. Những khoảnh khắc ấy nhanh chóng được “chuyển hóa” thành hình ảnh, dữ liệu, tín hiệu truyền hình, bản quyền phát sóng, giá trị thương hiệu của giải đấu và, rộng hơn, là ký ức chung của người hâm mộ.

Chính trong vòng tuần hoàn đó, câu chuyện của V-League 1 và Công ty cổ phần Động Lực cho thấy một lát cắt đáng chú ý: Thể thao hiện đại không chỉ là nơi diễn ra thi đấu, mà còn là không gian hình thành, định danh và khai thác tài sản trí tuệ theo một logic riêng - nơi giá trị không nằm ở việc “giữ” khoảnh khắc, mà ở khả năng tổ chức, lan tỏa và thương mại hóa khoảnh khắc ấy.

Ở phần “nhìn thấy được”, thể thao không khác nhiều so với các ngành công nghiệp sáng tạo khác. Từ công nghệ vật liệu, thiết bị thi đấu, hệ thống phân tích dữ liệu, đến thiết kế nhận diện giải đấu, áo đấu, biểu trưng câu lạc bộ hay nhãn hiệu sản phẩm, tất cả đều có thể được bảo hộ trong khuôn khổ pháp luật về sở hữu trí tuệ. Đây là “phần cứng” của hệ sinh thái: sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, quyền tác giả, quyền liên quan… những yếu tố có thể đo đếm, mô tả và xác lập quyền rõ ràng.

Ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết tại Việt Nam, các thống kê trong 5 năm gần đây phản ánh sự gia tăng đáng kể mức độ quan tâm của doanh nghiệp đối với bảo hộ tài sản trí tuệ trong lĩnh vực thể thao.

Ở mảng kiểu dáng công nghiệp, Biti's dẫn đầu với 35 đơn đăng ký, tiếp theo là Động Lực và Decathlon cùng đạt 28 đơn. Điều này cho thấy các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp trong nước, đã bắt đầu chú trọng hơn đến yếu tố thiết kế và nhận diện sản phẩm - những thành tố quan trọng của tài sản trí tuệ. Ở quy mô toàn cầu, khoảng cách vẫn rất lớn. Nike ghi nhận tới 16.834 đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp trong cùng giai đoạn, vượt xa các đối thủ như Skechers (2.250 đơn) hay Adidas (1.581 đơn).

“Sự chênh lệch này phản ánh rõ mức độ đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, thiết kế và chiến lược bảo hộ tài sản trí tuệ của các tập đoàn quốc tế”, ông Lê Huy Anh nhấn mạnh.

Song song với đó, hệ thống nhãn hiệu trong thể thao cũng được xác lập khá đầy đủ tại Việt Nam. Nhiều tổ chức quốc tế như Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA), Liên đoàn Bóng đá châu Âu (UEFA), Liên đoàn Cờ vua Thế giới (FIDE) hay Ủy ban Olympic Quốc tế đã đăng ký bảo hộ để bảo vệ quyền khai thác thương mại. Ở trong nước, các tổ chức như Liên đoàn Bóng đá Việt Nam hay Liên đoàn Vovinam Việt Nam cũng từng bước hoàn thiện hệ thống bảo hộ thương hiệu.

Ông Nguyễn Minh Ngọc - Tổng Giám đốc Công ty VPF và bà Lê Vũ Hồng Ngọc - Giám đốc Marketing, Truyền thông Tập đoàn thể thao Động Lực đại diện ký kết hợp tác tại hệ thống các Giải bóng đá chuyên nghiệp Quốc gia mùa giải 2023 đến 2025, ngày 24/10/2022.

Trong hệ sinh thái đó, Động Lực không chỉ dừng lại ở vai trò một nhà cung cấp thiết bị. Việc doanh nghiệp này đồng hành cùng hệ thống các giải bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam cho thấy một hướng đi khác: tham gia trực tiếp vào hạ tầng thi đấu. Năm 2022, Công ty cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) công bố hợp tác với Động Lực, đưa mẫu bóng UHV 2.07 Victor, đạt tiêu chuẩn FIFA Quality PRO, vào sử dụng tại các giải chuyên nghiệp. Đến mùa giải 2024/25, mẫu bóng Terra tiếp tục được lựa chọn, cũng đạt chuẩn FIFA Quality PRO, với thiết kế lấy cảm hứng từ ba miền bắc, trung, nam.

Ở đây, giá trị không chỉ nằm ở một sản phẩm đạt chuẩn quốc tế. Điều đáng chú ý hơn là cách một doanh nghiệp trong nước từng bước tham gia vào chuỗi giá trị cốt lõi của bóng đá chuyên nghiệp - nơi mỗi chi tiết kỹ thuật, mỗi tiêu chuẩn sản phẩm đều gắn chặt với câu chuyện thương hiệu, với bản quyền và với khả năng cạnh tranh của cả một nền thể thao.

Nhưng khi tiếng còi khai cuộc vang lên, một thế giới khác mở ra, nơi giá trị không còn nằm ở công cụ, mà ở cách con người sử dụng chúng. Một pha xử lý trong tích tắc, một quyết định chiến thuật không thể lặp lại, hay một khoảnh khắc bùng nổ vượt ra ngoài mọi giáo án.

Chính phần “không thể dự báo” ấy làm nên linh hồn của thể thao. Và cũng chính phần ấy, theo logic thông thường của sở hữu trí tuệ, lại không thể bị “khóa” bằng độc quyền. Đó là cách chơi, phương pháp thi đấu, đường chuyền, cú sút. Đây là những yếu tố buộc phải để tự do thì cuộc chơi mới giữ được bản chất của nó.

Bởi vậy, thể thao vận hành theo một quy tắc ngược: Càng sáng tạo trên sân, càng khó, thậm chí không thể, độc quyền hóa.

Trận Hoàng Anh Gia Lai-Hải Phòng tại Vòng 20 LPBank V.League 1 – 2025/26. Ảnh: VPF

Có thể đặt ra một so sánh với nghệ thuật biểu diễn, nơi giọng hát hay diễn xuất cũng mang tính khoảnh khắc. Nhưng điểm khác biệt cốt lõi nằm ở khả năng “đóng gói” sáng tạo. Một ca khúc, khi được thu âm, có thể trở thành sản phẩm trung tâm, được phát lại nhiều lần mà vẫn giữ nguyên giá trị. Trong khi đó, một trận đấu, dù được ghi hình, không bao giờ là “tác phẩm” theo nghĩa đó. Nó không được dàn dựng, không thể tái tạo, và giá trị nằm ở chính sự bất định khi diễn ra.

Vì vậy, quyền trong thể thao không tập trung vào “nội dung thi đấu” như một tác phẩm sáng tạo sẵn có, mà gắn với các lớp giá trị bao quanh: tín hiệu phát sóng, quyền truyền thông, thương hiệu giải đấu, quyền hình ảnh, dữ liệu thi đấu và các thỏa thuận thương mại liên quan. Nếu nghệ thuật tạo giá trị từ khả năng lặp lại nội dung, thì thể thao tạo giá trị từ chính tính không thể lặp lại của khoảnh khắc.

Chính khác biệt này khiến hai lĩnh vực, dù cùng sử dụng công cụ ghi hình, lại vận hành theo hai logic hoàn toàn khác nhau. Với thể thao, camera không chỉ ghi lại diễn biến, mà còn “kéo dài tuổi thọ” của một khoảnh khắc hữu hạn thành tài sản có thể phân phối. Sân vận động không chỉ là nơi diễn ra trận đấu, mà là nơi sản xuất sự chú ý. Và giải đấu, vì thế, không chỉ là lịch thi đấu, mà là một cấu trúc tổng hợp bao gồm pháp lý, thương mại và truyền thông để chuyển hóa cảm xúc công chúng thành giá trị kinh tế.

Trụ sở Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO). Ảnh: WIPO

Theo Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), thể thao là lĩnh vực mà quyền sở hữu trí tuệ hiện diện đồng thời ở nhiều tầng nấc: từ sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp đến bản quyền, quyền phát sóng, tài trợ và thương mại hóa. Trong đó, quyền phát sóng và quyền truyền thông giữ vai trò nền tảng, bảo đảm dòng chảy kinh tế cho các sự kiện thể thao hiện đại.

Từ góc nhìn này, V-League 1 không đơn thuần là một giải bóng đá. Đó là một nền tảng của sự chú ý. Mỗi vòng đấu tạo ra một chuỗi giá trị liên hoàn: trận đấu, hình ảnh, highlight, bình luận, dữ liệu, vé, quảng cáo, tài trợ, hàng hóa mang thương hiệu, tương tác số và cả ký ức của người hâm mộ. Trên các nền tảng thông tin của Công ty cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF), mùa giải 2025/26 hiện diện không chỉ qua tỷ số, mà bằng cả một hạ tầng truyền thông: từ sân vận động, khung giờ thi đấu, đơn vị phát sóng đến thư viện hình ảnh, video highlight và hệ thống nhận diện giải đấu.

Không chỉ dừng ở thực tiễn, cách nhìn về thể thao cũng đang thay đổi. Từ góc nhìn quản lý nhà nước, ông Lê Huy Anh cho rằng: “Thể thao hiện đại không còn là lĩnh vực thuần túy của thành tích, mà đang dần vận hành như một hệ sinh thái kinh tế - nơi tài sản trí tuệ giữ vai trò ngày càng rõ nét”.

Từ nền tảng thực tiễn đó, vai trò của sáng chế trong việc thay đổi diện mạo thể thao, không chỉ ở thành tích mà còn ở cách vận hành ngành. Các sáng chế tác động theo bốn hướng: giúp thể thao “nhanh hơn, cao hơn, mạnh hơn” và quan trọng là “hay hơn”.

“Trong đó, thiết bị và vật liệu mới trực tiếp nâng cao hiệu suất thi đấu; sinh học và y học thể thao góp phần tối ưu hóa huấn luyện và tuyển chọn vận động viên; dữ liệu trở thành công cụ quan trọng để phân tích đối thủ và cá thể hóa chiến thuật. Đáng chú ý, công nghệ số và truyền thông chính là yếu tố tạo nên giá trị “hay hơn” – tức nâng cao trải nghiệm khán giả, đồng thời bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong thi đấu”, ông Lê Huy Anh chia sẻ.

Trong cấu trúc đó, Công ty cổ phần Động Lực là một trường hợp đáng chú ý khi bước vào thể thao từ điểm xuất phát rất cụ thể: trái bóng.

Bóng thi đấu Vleague 24/25 UVI 2.07 Terra đạt tiêu chuẩn FIFA QUALITY PRO. Ảnh: donglucsport.vn

Nhưng trong bóng đá chuyên nghiệp, trái bóng không chỉ là dụng cụ thi đấu. Nó là sản phẩm của công nghệ vật liệu, của hệ tiêu chuẩn quốc tế, của thiết kế nhận diện, và quan trọng hơn, của niềm tin thị trường. Một quả bóng đạt chuẩn không chỉ lăn đúng quỹ đạo, mà còn giúp một doanh nghiệp nội địa đặt chân vào sân chơi nơi năng lực kỹ thuật, tư duy thiết kế và tài sản trí tuệ phải song hành.

Ở đây, sở hữu trí tuệ không còn là thủ tục hình thức. Nó trở thành công cụ để “định danh” giá trị. Nhãn hiệu giúp thị trường nhận diện Động Lực. Kiểu dáng công nghiệp tạo nên diện mạo riêng cho sản phẩm. Các tiêu chuẩn kỹ thuật củng cố niềm tin của giải đấu, cầu thủ và người tiêu dùng. Còn những câu chuyện văn hóa, như cách dòng bóng Terra lấy cảm hứng từ ba miền bắc, trung, nam đã tạo thêm lớp giá trị cảm xúc, khiến một sản phẩm thể thao không chỉ được sử dụng, mà còn được ghi nhớ.

U17 Việt Nam giành chức vô địch U17 Đông Nam Á 2026. (Ảnh: VFF)

Nhưng điều đáng nói hơn, từ câu chuyện V-League 1 và Động Lực, là: trong thể thao, không một chủ thể nào tạo ra giá trị một cách đơn lẻ.

Cầu thủ là nơi sáng tạo bùng nổ. Họ tạo ra những khoảnh khắc chưa từng có, trong những tình huống không thể lặp lại. Nhưng những sáng tạo ấy hiếm khi thuộc về họ theo nghĩa pháp lý.

Doanh nghiệp như Động Lực không trực tiếp ghi bàn, nhưng tạo ra điều kiện vật chất để bàn thắng diễn ra trong một môi trường đạt chuẩn.

Ban tổ chức giải đấu không tham gia thi đấu, nhưng thiết lập luật chơi, lịch thi đấu, tiêu chuẩn vận hành, hạ tầng truyền thông và cơ chế thương mại hóa.

Khán giả không có mặt trên sân cỏ, nhưng chính sự quan tâm và tương tác của họ mới biến một trận đấu thành sự kiện xã hội.

Đó không phải là sự bất cân xứng, mà là một sự phân công giá trị.

Không có cá nhân, sẽ không có khoảnh khắc. Không có tổ chức, khoảnh khắc sẽ trôi qua và biến mất. Không có doanh nghiệp đổi mới, thể thao thiếu nền tảng để nâng chuẩn.

Và nếu thiếu khung khổ sở hữu trí tuệ, nhiều giá trị sẽ không được gọi tên, không có ranh giới pháp lý, khó có thể bước vào thị trường.

Từ góc nhìn kinh tế, ông Lê Huy Anh cũng chỉ ra một chu trình giá trị mang tính tuần hoàn. Theo đó, sáng chế và công nghệ giúp cải thiện trải nghiệm người xem, từ góc nhìn rõ hơn đến khả năng hiểu sâu hơn về diễn biến trận đấu. Trải nghiệm được nâng cao sẽ kéo theo sự gia tăng giá trị truyền thông và thương mại. Nguồn thu từ đó tiếp tục được tái đầu tư cho thể thao, tạo nên một vòng phát triển đi lên.

Từ góc nhìn đó, có thể thấy thể thao Việt Nam đang có những chuyển động đáng chú ý. Nhận thức về tài sản trí tuệ không còn dừng ở khái niệm, mà dần đi vào thực tiễn.

Doanh nghiệp không chỉ sản xuất, mà bắt đầu quan tâm đến tiêu chuẩn, thiết kế, thương hiệu và câu chuyện sản phẩm.

Có thể thấy sở hữu trí tuệ không còn là yếu tố đứng ngoài thể thao, mà đang trở thành một phần cấu thành của chính cuộc chơi. Vấn đề đặt ra không chỉ là bảo hộ, mà còn là cách khai thác hiệu quả để biến sáng tạo thành động lực phát triển bền vững cho ngành thể thao.

Giải đấu không chỉ tổ chức thi đấu, mà ngày càng chú trọng quyền truyền thông, hệ thống nhận diện, dữ liệu và trải nghiệm người hâm mộ.

Các câu lạc bộ cũng không còn đơn thuần là đội bóng, mà đang từng bước trở thành những thực thể thương mại - có cộng đồng, có biểu tượng và có khả năng khai thác giá trị dài hạn.

Những chuyển động này không chỉ diễn ra ở cấp độ tổ chức, mà còn thể hiện rõ qua công nghệ. Thực tế cho thấy, nhiều công nghệ đang làm thay đổi căn bản cách thể thao được tổ chức và thưởng thức. Hệ thống VAR với các góc quay đa chiều và đồng bộ thời gian giúp trọng tài đưa ra quyết định chính xác hơn, tăng tính minh bạch. Công nghệ Hawk-Eye hỗ trợ xác định các tình huống nhạy cảm với độ chính xác cao.

Sự chuyển dịch ấy có thể chưa đồng đều, nhưng đã đủ rõ để cho thấy: thể thao, khi được nhìn như một ngành kinh tế dựa trên tài sản trí tuệ, sẽ mở ra không chỉ những trận đấu hay hơn, mà còn một thị trường bền vững hơn.

Từ những phân tích trên của ông Lê Huy Anh, có thể thấy sở hữu trí tuệ không còn là yếu tố đứng ngoài thể thao, mà đang trở thành một phần cấu thành của chính cuộc chơi. Vấn đề đặt ra không chỉ là bảo hộ, mà còn là cách khai thác hiệu quả để biến sáng tạo thành động lực phát triển bền vững cho ngành thể thao.

Nhưng những thách thức cũng nằm ngay ở đó.

Thứ nhất là thách thức về tư duy. Nhiều chủ thể trong thể thao vẫn nhìn sở hữu trí tuệ như thủ tục pháp lý sau cùng, thay vì một phần của chiến lược phát triển ngay từ đầu. Một mẫu áo, một biểu trưng câu lạc bộ, một thiết kế bóng, một tên gọi giải đấu, một nền tảng dữ liệu, một format nội dung số nếu không được nhận diện sớm như tài sản trí tuệ, chúng rất dễ bị sử dụng tự phát, sao chép, khai thác thiếu kiểm soát hoặc mất cơ hội thương mại hóa.

Thứ hai là thách thức về khai thác. Không phải cứ có nhãn hiệu là có thương hiệu. Không phải cứ có sản phẩm đạt chuẩn là có thị trường. Không phải cứ có giải đấu là có tài sản truyền thông mạnh. Tài sản trí tuệ chỉ tạo ra giá trị khi được đặt trong mô hình kinh doanh phù hợp: cấp phép, tài trợ, đồng thương hiệu, phân phối hàng hóa, nội dung số, dữ liệu thi đấu, quyền hình ảnh và tương tác với cộng đồng người hâm mộ.

Thứ ba là thách thức về bảo vệ quyền trong môi trường số. Thể thao càng hấp dẫn, nguy cơ xâm phạm quyền càng lớn: phát sóng lậu, dùng trái phép hình ảnh trận đấu, sản xuất hàng giả, hàng nhái, sử dụng logo câu lạc bộ hoặc giải đấu không được phép, khai thác hình ảnh vận động viên thiếu căn cứ hợp đồng. Trong một nền kinh tế chú ý, xâm phạm quyền không chỉ lấy đi doanh thu; nó còn làm loãng giá trị thương hiệu.

Thể thao càng hấp dẫn, nguy cơ xâm phạm quyền càng lớn.

Thứ tư là thách thức về quy mô. Một doanh nghiệp Việt muốn đưa sản phẩm thể thao ra thị trường quốc tế không thể chỉ dựa vào chất lượng sản xuất. Họ phải có chiến lược bảo hộ nhãn hiệu ở các thị trường mục tiêu, bảo hộ kiểu dáng khi cần thiết, quản trị bí mật kinh doanh, chuẩn hóa hợp đồng với đối tác, và xây dựng danh mục tài sản trí tuệ đủ mạnh để đàm phán.

Đó là lý do vai trò của chính sách công trở nên quan trọng. Các chủ trương hiện nay của Đảng và Nhà nước không chỉ nói chung về sáng tạo, mà đã đặt đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và sở hữu trí tuệ vào cùng một trục phát triển. Nghị quyết 57-NQ/TW yêu cầu hoàn thiện đồng bộ pháp luật về khoa học, công nghệ, đầu tư, tài sản công, sở hữu trí tuệ, thuế để tháo gỡ rào cản và khuyến khích đổi mới sáng tạo; đồng thời nhấn mạnh việc tôn vinh nhà sáng chế, doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân có thành tích trong đổi mới sáng tạo.

Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 cũng xác định rõ yêu cầu lồng ghép chính sách thúc đẩy sáng tạo, xác lập, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ vào các chiến lược phát triển; đồng thời đặt ra nhiệm vụ hoàn thiện quy định về giao dịch tài sản trí tuệ, định giá, kế toán, kiểm toán, giao dịch bảo đảm và khai thác tài sản trí tuệ.

Với lĩnh vực thể thao, điều đó có nghĩa là chính sách hỗ trợ sáng tạo không nên chỉ dừng ở việc khuyến khích vận động viên thi đấu tốt hơn hay doanh nghiệp sản xuất tốt hơn. Cần nhìn thể thao như một ngành công nghiệp sáng tạo hoàn chỉnh: có công nghệ, thiết kế, thương hiệu, nội dung, dữ liệu, truyền thông, tài trợ, thương mại điện tử, du lịch, giáo dục, sức khỏe và cộng đồng.

Từ câu chuyện V.League 1 và Động Lực, có thể đặt ra năm hướng hỗ trợ thiết thực.

Một là, hỗ trợ các doanh nghiệp, câu lạc bộ, liên đoàn và đơn vị tổ chức giải đấu nhận diện đúng tài sản trí tuệ của mình. Trong thể thao, tài sản không chỉ là sân bãi hay cầu thủ. Đó còn là tên giải đấu, biểu trưng, linh vật, mẫu áo, thiết kế sản phẩm, dữ liệu thi đấu, nội dung truyền thông, cộng đồng người hâm mộ và uy tín tích lũy qua thời gian.

Hai là, tăng cường hướng dẫn xác lập quyền đối với các sản phẩm và dấu hiệu thương mại trong thể thao. Với doanh nghiệp như Động Lực, đó có thể là nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế hoặc giải pháp hữu ích nếu có cải tiến kỹ thuật đáp ứng điều kiện bảo hộ; với giải đấu và câu lạc bộ, đó là nhãn hiệu, bộ nhận diện, nội dung truyền thông, hợp đồng khai thác quyền hình ảnh và cơ chế quản trị thương hiệu.

Ba là, hỗ trợ xây dựng năng lực khai thác quyền. Đây là khâu yếu nhất nhưng cũng là khâu quyết định. Cần có các mẫu hợp đồng, hướng dẫn thực hành và chương trình đào tạo về cấp phép thương hiệu, tài trợ thể thao, đồng thương hiệu, quyền hình ảnh vận động viên, quyền phát sóng, quyền highlight, dữ liệu thi đấu và xử lý vi phạm trên nền tảng số.

Bốn là, tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số và trên thị trường hàng hóa. Một giải đấu chuyên nghiệp không thể phát triển nếu nội dung bị phát tán trái phép. Một doanh nghiệp sản xuất thiết bị thể thao không thể đầu tư dài hạn nếu hàng giả, hàng nhái làm xói mòn niềm tin thị trường. Một câu lạc bộ không thể xây dựng cộng đồng nếu biểu tượng của mình bị khai thác tùy tiện.

Năm là, đưa sở hữu trí tuệ vào chiến lược phát triển thể thao như một hạ tầng mềm. Thể thao Việt Nam muốn chuyên nghiệp hóa không chỉ cần sân đẹp hơn, cầu thủ tốt hơn, trọng tài tốt hơn. Nó còn cần những chủ thể biết quản trị tài sản vô hình: biết đăng ký, biết định giá, biết cấp phép, biết bảo vệ, biết kể câu chuyện thương hiệu và biết biến cảm xúc của người hâm mộ thành giá trị bền vững.

Nhưng quản trị sở hữu trí tuệ trong thể thao không có nghĩa là cố gắng độc quyền hóa mọi thứ diễn ra trên sân. Ngược lại, sự tinh tế của chính sách nằm ở chỗ phân biệt được đâu là tài sản cần được bảo hộ để khuyến khích đầu tư, và đâu là phần sáng tạo phải được để tự do để cuộc chơi tiếp tục sống. Trái bóng, thương hiệu giải đấu, tín hiệu phát sóng, dữ liệu thi đấu, thiết kế sản phẩm và quyền hình ảnh đều có thể, và cần, được quản trị bằng công cụ sở hữu trí tuệ. Nhưng cú sút, đường chuyền, chiến thuật, khoảnh khắc bùng nổ của vận động viên thì không thể và không nên bị khóa lại bằng quyền độc quyền.

Vì vậy, bài học sâu sắc nhất mà thể thao đặt ra cho hệ thống sở hữu trí tuệ không nằm ở việc tiếp tục mở rộng phạm vi bảo hộ, mà ở việc xác định rõ giới hạn của bảo hộ. Không phải mọi giá trị sáng tạo đều cần được “khóa lại” bằng quyền độc quyền. Có những giá trị chỉ thực sự sống khi chúng được lan tỏa, được lặp lại trong ký ức công chúng, và thậm chí được vượt qua bởi những khoảnh khắc mới.

Trận Becamex TP Hồ Chí Minh-Thép Xanh Nam Định Vòng 20 LPBank V.League 1 - 2025/26. Ảnh: VPF

Một cú sút không thể đăng ký độc quyền. Một pha xử lý không thể trở thành tài sản riêng. Một bàn thắng không thể bị nhốt trong hồ sơ pháp lý. Nhưng trái bóng có thể mang sáng chế và kiểu dáng công nghiệp. Giải đấu có thể có thương hiệu. Tín hiệu phát sóng có thể được bảo vệ. Hình ảnh vận động viên có thể được khai thác có trật tự. Dữ liệu thi đấu có thể trở thành tài nguyên. Và toàn bộ hệ sinh thái ấy, nếu được quản trị đúng, có thể biến thể thao thành một ngành công nghiệp sáng tạo thực sự.

Đó là điều khiến V-League 1 và Động Lực trở thành một câu chuyện đáng kể. Không phải vì đây đã là một mô hình hoàn hảo, mà vì nó cho thấy con đường: từ một sản phẩm cụ thể đến một giải đấu chuyên nghiệp; từ một trái bóng trên sân đến một tài sản trí tuệ trong thị trường; từ một khoảnh khắc không ai sở hữu đến một hệ sinh thái mà nhiều chủ thể cùng tạo ra, cùng bảo vệ và cùng khai thác giá trị.

Cổ động viên Việt Nam "nhuộm đỏ" góc sân Rajamangala (Thái Lan) trong trận chung kết Việt Nam-Thái Lan ở Chung kết lượt về ASEAN CUP 2024.

Và nghịch lý cốt lõi của kinh tế sáng tạo nằm ở đó: Những thứ không thể độc quyền hóa một cách triệt để, đôi khi lại tạo ra những ngành công nghiệp lớn nhất.

Thể thao không kiếm tiền bằng cách giữ chặt sáng tạo trên sân. Thể thao kiếm tiền bằng cách để sáng tạo ấy bùng nổ, lan tỏa, được kể lại, được phát sóng, được ghi nhớ, được thương mại hóa nhưng vẫn giữ lại phần tự do nguyên thủy làm nên vẻ đẹp của cuộc chơi.

Một trái bóng có thể thuộc về một doanh nghiệp. Một giải đấu có thể thuộc về một hệ thống tổ chức. Một tín hiệu phát sóng có thể thuộc về một chủ thể quyền.

Nhưng khi bóng chạm lưới, khi hàng triệu người cùng đứng dậy, cùng vỡ òa và cùng ghi nhớ, khoảnh khắc ấy không thuộc riêng về ai. Nó thuộc về thể thao.

Và chính vì không ai có thể sở hữu nó, tất cả chúng ta mới còn muốn xem trận đấu tiếp theo.

Tổ chức: Hoàng Nhật-Hồng Vân

Thực hiện: Lê Đức-Phan Thạch

Trình bày: Bảo Minh