Việt Nam, điểm gặp của những miền nhớ

Triển lãm “Giao điểm Việt Nam” mang tới những tư liệu thị giác quý giá, tựa như kể một câu chuyện đặc biệt về tình cảm, sự thấu hiểu và mối duyên bền chặt giữa những người bạn Pháp với Việt Nam. Qua những bức ảnh tưởng như lặng im ấy, người xem bắt gặp không chỉ ký ức của một dân tộc mà còn thấy được sức mạnh kỳ lạ của nhiếp ảnh trong việc kết nối con người vượt qua mọi biên giới.

Những lát cắt của thời gian

Giữa không gian cổ kính của Huế, nơi những lớp trầm tích văn hóa và lịch sử luôn hiện diện trong từng bức tường thành, triển lãm "Giao điểm Việt Nam" mang đến một cuộc đối thoại đặc biệt với quá khứ.

Tên gọi của triển lãm mang nhiều tầng ý nghĩa. Đó là giao điểm của những thời đại lịch sử, từ những năm cuối của chiến tranh, giai đoạn thống nhất đất nước cho tới thời kỳ tái thiết và đổi mới. Mỗi bức ảnh giống như một ô cửa sổ mở ra quá khứ, nơi những khuôn mặt vô danh, những phiên chợ, những con đường, những ngôi nhà và những khoảnh khắc đời thường bất ngờ trở thành nhân chứng của lịch sử.

Điều thú vị nằm ở chỗ những lát cắt ấy không được ghi lại bởi người Việt Nam mà bởi ba nhiếp ảnh gia người Pháp. Họ đến Việt Nam ở những thời điểm khác nhau, với những công việc khác nhau và mang theo những trải nghiệm riêng. Thế nhưng cuối cùng, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung là sự gắn bó đặc biệt với đất nước này.

Như chia sẻ của ông Franck Bolgiani, Tùy viên Văn hóa Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, Phó Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam, triển lãm không đơn thuần là một cuộc trưng bày thị giác, mà là cuộc đối thoại giữa những góc nhìn, những thời đại và những ký ức.

Theo ông Franck Bolgiani, từ những năm 1970 đến đầu những năm 1990, ba nhiếp ảnh gia đã ghi lại những vùng đất, những gương mặt và những chuyển biến của một Việt Nam luôn vận động theo cách riêng. Khi được đặt cạnh nhau, các tác phẩm tạo nên một ký ức chung giữa Pháp và Việt Nam, ký ức của sự tôn trọng, thấu hiểu và đồng cảm.

Vẻ đẹp của những năm tháng khó khăn

Trong ba tác giả, Daniel Roussel có lẽ là người gắn bó với Việt Nam sâu sắc nhất. Sinh năm 1946, ông đến Hà Nội năm 1980 với tư cách phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité và sống tại Việt Nam cho đến năm 1986. Đó là một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử đất nước, khi chiến tranh đã lùi xa nhưng những khó khăn của thời hậu chiến vẫn hiện hữu trong từng ngóc ngách đời sống.

Việt Nam khi ấy đang ở trong vòng vây cấm vận, kinh tế còn nhiều thiếu thốn, đời sống người dân gặp vô vàn khó khăn. Thế nhưng thay vì chỉ nhìn thấy những thiếu thốn ấy, Daniel Roussel lại phát hiện ra điều khiến ông gắn bó với Việt Nam suốt cuộc đời: Vẻ đẹp của con người.

Ống kính của ông không hướng tới những hình ảnh lớn lao hay các biểu tượng chính trị. Ông tìm thấy chất liệu của lịch sử trong những điều bình dị nhất như một người phụ nữ đạp xe trên phố Hà Nội, những đứa trẻ nô đùa bên vỉa hè, những công nhân trên công trường hay những khu tập thể cũ kỹ. Trong những khung hình ấy không có sự bi lụy, cũng không có ý định tô hồng hiện thực. Điều hiện lên là sức sống bền bỉ của những con người đang từng ngày xây dựng lại cuộc sống sau chiến tranh.

Mối duyên của Daniel Roussel với Việt Nam không dừng lại sau khi ông rời Hà Nội. Trở về Pháp, ông tiếp tục viết sách, làm phim tài liệu và dành nhiều tâm huyết cho các đề tài liên quan đến Việt Nam.

Ba bộ phim nổi tiếng của ông về chiến tranh Việt Nam đã góp phần mang đến cho công chúng phương Tây những góc nhìn khác biệt về lịch sử. Đặc biệt, tình bạn giữa ông với Đại tướng Võ Nguyên Giáp kéo dài hàng chục năm đã trở thành một dấu ấn đặc biệt trong đời làm báo của ông.

Daniel Roussel từng gọi Đại tướng là “người chú đáng kính trong gia đình”, một cách gọi cho thấy sự gần gũi và kính trọng hiếm có. Có lẽ cũng chính từ sự thấu hiểu ấy mà những bức ảnh của ông hôm nay vẫn mang đến cảm giác ấm áp như những trang nhật ký được viết bằng ánh sáng.

Lưu giữ những ký ức chưa từng công bố

Nếu Daniel Roussel kể câu chuyện về Việt Nam thời hậu chiến thì Gilbert Bertrand lại đưa người xem quay trở lại giai đoạn trước đó, những năm 1970-1975. Là cán bộ của Trung tâm Văn hóa Pháp tại Đà Lạt và Sài Gòn, ông không phải một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, niềm đam mê nhiếp ảnh đã thôi thúc ông ghi lại những gì đang diễn ra xung quanh mình. Chính sự tự do của một người không bị ràng buộc bởi nghề nghiệp đôi khi lại giúp Gilbert Bertrand nhìn thấy những điều mà các phóng viên chiến trường thường bỏ qua.

Trong ảnh của ông không có những trận đánh hay các sự kiện lịch sử lớn, thay vào đó là những khu chợ đông đúc, những con đường Sài Gòn, những người bán hàng rong, những chiếc xe lôi, những gia đình lao động hay những đứa trẻ đứng tò mò trước ống kính.

Đó là một Việt Nam đời thường, sống động và rất gần gũi. Chính sự bình dị ấy lại khiến các tác phẩm của Gilbert Bertrand trở nên quý giá, bởi lịch sử không chỉ được tạo nên từ những quyết định của các nhà lãnh đạo hay những sự kiện lớn lao, mà còn từ cuộc sống của hàng triệu con người bình thường.

Điều đặc biệt là trong nhiều thập niên, những bức ảnh này gần như chưa từng được công bố. Chỉ sau khi được giới thiệu trở lại, công chúng mới có cơ hội tiếp cận kho tư liệu quý giá về một giai đoạn lịch sử đã lùi xa nửa thế kỷ. Mỗi bức ảnh giống như một mảnh ghép bị thất lạc của ký ức, giúp người xem hôm nay hiểu hơn về nhịp sống và diện mạo của Việt Nam trong một thời kỳ đầy biến động.

Gương mặt của hy vọng và sự hồi sinh

Khác với vẻ trầm lắng trong ảnh của Daniel Roussel hay tính tư liệu mạnh mẽ trong ảnh của Gilbert Bertrand, tác phẩm của Lily Franey luôn chan chứa hơi ấm con người. Nhân vật trung tâm trong ảnh của bà thường là phụ nữ, trẻ em và những gia đình bình thường.

Sinh năm 1947 tại Paris, bà là một trong những nữ nhiếp ảnh gia nổi bật của Pháp với nhiều dự án về con người, trẻ em, phụ nữ và các vấn đề nhân đạo trên khắp thế giới. Từ năm 1987, trong các chuyến công tác cùng Hội Cứu trợ bình dân Pháp, Lily Franey đã nhiều lần đến Việt Nam và chứng kiến một đất nước đang bước vào giai đoạn tái thiết và đổi mới.

Qua lăng kính của bà, Việt Nam hiện lên như một đất nước đang hồi sinh với tất cả sự lạc quan, lòng nhân hậu và niềm tin vào tương lai. Những nụ cười xuất hiện nhiều trong ảnh của Lily Franey không phải nụ cười của sự đủ đầy, mà là nụ cười của những con người đã đi qua mất mát nhưng vẫn lựa chọn hướng về phía trước.

Khi đặt cạnh nhau, tác phẩm của Daniel Roussel, Gilbert Bertrand và Lily Franey tạo thành một dòng chảy ký ức xuyên suốt hơn hai thập niên lịch sử Việt Nam. Nhưng điều đọng lại sau cùng không phải là những biến cố hay cột mốc thời gian, mà là hình ảnh con người Việt Nam kiên cường giữa chiến tranh, bền bỉ trong khó khăn và lạc quan khi bước vào tương lai.

Đó cũng là lý do “Giao điểm Việt Nam” vượt ra khỏi khuôn khổ của một triển lãm nhiếp ảnh thông thường để trở thành câu chuyện về sự gặp gỡ giữa những trái tim. Và nhờ ba người bạn Pháp ấy, những ký ức về một Việt Nam từng trải qua nhiều thử thách vẫn tiếp tục được lưu giữ bằng ngôn ngữ của ánh sáng.

Phương Linh