Vì sao Tổng thống Trump viện dẫn đạo luật gần 100 năm tuổi để áp thuế quan 50% với Canada?

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang viện dẫn một điều khoản về thuế quan chưa từng được sử dụng kể từ khi được Quốc hội Mỹ thông qua trong thời kỳ Đại suy thoái...

Ảnh minh họa - Ảnh: Canadian Press

Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng đạo luật về quyền hạn kinh tế khẩn cấp không cho phép tổng thống áp thuế quan, chính quyền Tổng thống Trump đã chuyển sang Điều 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930 để đe dọa áp thuế 50% đối với một số mặt hàng nhập khẩu từ Canada.

Ông Trump cho rằng Canada đang đối xử không công bằng với các sản phẩm sữa, đồ uống có cồn và ô tô của Mỹ. Điều 338 cho phép tổng thống áp thuế để đáp trả những quốc gia có chính sách gây bất lợi cho thương mại Mỹ. Tuy nhiên, theo hãng tin Bloomberg, việc sử dụng điều khoản gần 100 năm tuổi này có thể làm phát sinh những thách thức pháp lý mới.

VÌ SAO ÔNG TRUMP LỰA CHỌN ĐIỀU LUẬT 338 NÀY?

Điều 338 thuộc Đạo luật Thuế quan năm 1930, còn được gọi là Đạo luật Smoot-Hawley. Điều khoản này cho phép Tổng thống Mỹ áp thuế lên tới 50% đối với hàng hóa nhập khẩu từ một quốc gia và không giới hạn thời gian duy trì mức thuế.

Biện pháp trên có thể được áp dụng nếu quốc gia đó bị xác định có chính sách phân biệt đối xử với hàng hóa hoặc hoạt động thương mại của Mỹ, khiến doanh nghiệp Mỹ gặp bất lợi so với đối thủ từ các nước khác.

Theo quy định, thuế quan sẽ có hiệu lực sau 30 ngày kể từ khi tổng thống công bố. Do ông Trump công bố kế hoạch áp thuế vào ngày 20/7, mức thuế 50% đối với một số hàng hóa Canada dự kiến có hiệu lực từ ngày 19/8.

Điều 338 được chính quyền ông Trump lựa chọn vì cho phép tổng thống nhanh chóng áp thuế mà không phải trải qua quy trình điều tra và tham vấn công chúng kéo dài. Ràng buộc chính của điều khoản này là thuế suất không được vượt quá 50%.

“Ưu điểm chính của Điều 338 là tốc độ và tính trực tiếp”, ông James Kim, luật sư tại hãng luật ArentFox Schiff, nhận định với Bloomberg. Theo ông, điều khoản này được thiết kế để xử lý đúng tình huống mà chính quyền Trump đang mô tả là hàng hóa Mỹ bị một đối tác thương mại đối xử bất lợi.

Năm ngoái, ông Trump sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế quan đối ứng với phần lớn đối tác thương mại của Mỹ. Đạo luật này cho phép tổng thống kiểm soát một số giao dịch tài chính sau khi ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia để ứng phó một “mối đe dọa bất thường và đặc biệt”.

Tuy nhiên, IEEPA là một đạo luật về an ninh quốc gia, chưa từng được sử dụng để áp thuế quan và cũng không đề cập trực tiếp đến thuế quan. Vào tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng đạo luật này không trao cho tổng thống quyền áp thuế quan. Chính quyền Trump vì thế phải tìm kiếm những cơ sở pháp lý khác, nhưng mỗi công cụ đều có những hạn chế riêng.

Chẳng hạn, Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 chỉ cho phép áp thuế tối đa 15% trong không quá 150 ngày. Đây là điều khoản được chính quyền Trump viện dẫn để khôi phục thuế quan sau khi thuế quan dựa trên IEEPA bị bác bỏ.

Trong khi đó, Điều 301 của cùng đạo luật này yêu cầu Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ tiến hành điều tra và tham vấn công chúng trước khi áp thuế. Chính quyền Trump cũng đang tìm cách sử dụng điều khoản này để khôi phục hệ thống thuế quan trên phạm vi toàn cầu.

So với Điều 301, Điều 338 đặt ra ít yêu cầu về thủ tục hơn, cho phép chính quyền triển khai thuế quan nhanh hơn.

ĐẰNG SAU CĂNG THẲNG THƯƠNG MẠI MỸ - CANADA

Theo thông báo ngày 20/7, chính quyền ông Trump dự kiến áp thuế quan bổ sung 50% đối với một số hàng hóa nhập khẩu từ Canada, gồm gỗ dán, thiết bị khúc côn cầu, giày trượt băng, rượu vang và các sản phẩm sữa. Đáng chú ý, thuế quan này sẽ áp dụng cả với những mặt hàng đang được miễn thuế theo Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA).

Tuy nhiên, các sản phẩm đã chịu thuế theo ngành dựa trên Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 sẽ được loại trừ. Điều 232 cho phép Mỹ viện dẫn lý do an ninh quốc gia để đánh thuế hàng nhập khẩu thuộc một số lĩnh vực cụ thể, thay vì áp thuế theo từng quốc gia.

Những mặt hàng bị nhắm tới phản ánh các bất đồng kéo dài giữa chính quyền ông Trump và Canada. Từ tháng 3/2025, một số tỉnh và vùng lãnh thổ của Canada đã ngừng bán đồ uống có cồn của Mỹ tại các cửa hàng do chính quyền quản lý. Canada cũng áp thuế quan đối với ô tô Mỹ để đáp trả các biện pháp thuế quan được chính quyền Trump đưa ra trước đó.

Bên cạnh đó, ông Trump cáo buộc Canada đối xử bất lợi với các sản phẩm sữa của Mỹ so với hàng hóa tương tự từ những quốc gia khác.

Căng thẳng tiếp tục leo thang sau khi chính quyền Trump từ chối gia hạn USMCA, làm dấy lên lo ngại về tương lai của khối thương mại tự do Bắc Mỹ.

Ngày 21/7, Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết hai chính phủ sẽ “tăng cường đàm phán trong những tuần tới”.

VÌ SAO THUẾ QUAN THEO ĐIỀU 338 CÓ THỂ BỊ KIỆN?

Các doanh nghiệp nhập khẩu từng thắng kiện chính quyền ông Trump tại Tòa án Tối cao Mỹ, khiến các mức thuế quan dựa trên IEEPA bị bác bỏ. Họ cũng được Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ xử thắng trong vụ kiện phản đối thuế quan theo Điều 122, song phán quyết này đang bị kháng cáo.

Tiền lệ đó cho thấy bất kỳ biện pháp thuế quan mới nào của chính quyền Trump cũng có nguy cơ đối mặt với các vụ kiện.

“Sau phán quyết trong vụ kiện liên quan đến thuế quan IEEPA, các tòa án có thể sẽ không còn dễ dàng chấp nhận cách chính quyền diễn giải các đạo luật thương mại có phạm vi rộng như trước. Điều này làm gia tăng nguy cơ các biện pháp thuế quan mới bị kiện”, ông Kim của ArentFox Schiff nhận định.

Theo bà Kathleen Claussen, giáo sư luật tại Đại học Georgetown, một trong những vấn đề có thể được đưa ra trước tòa là liệu tổng thống có cần kết luận của Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ trước khi áp thuế theo Điều 338 hay không.

Các bên khởi kiện cũng có thể đặt câu hỏi liệu hành động của Canada có thực sự đáp ứng tiêu chí “phân biệt đối xử” theo luật hay không. Để xác định điều này, cần so sánh cách Canada đối xử với hàng hóa Mỹ và hàng hóa tương tự từ các quốc gia khác.

Canada nhiều khả năng sẽ lập luận rằng những biện pháp của nước này chỉ nhằm đáp trả thuế quan của Mỹ, chứ không phải để ưu ái hàng hóa từ một quốc gia khác.

Một vấn đề pháp lý khác là liệu mức thuế quan 50% có tương xứng với những bất lợi mà Mỹ cho rằng Canada đã gây ra hay không. Điều 338 chỉ cho phép tổng thống áp mức thuế cần thiết để “bù đắp” gánh nặng hoặc thiệt hại đối với thương mại Mỹ.

“Từ ‘bù đắp’ có ý nghĩa rất quan trọng và chắc chắn sẽ trở thành trọng tâm của các vụ kiện”, ông Mark Herlach, luật sư tại hãng luật Eversheds Sutherland, nhận định với Bloomberg.

Theo ông Herlach, cách diễn đạt này có thể được hiểu là mức thuế phải tương xứng với hành vi bị cáo buộc và được tính toán dựa trên mức độ bất lợi thực tế mà doanh nghiệp Mỹ phải chịu.

Hoài Thu