Vì sao paracetamol có thể gây độc cho gan?

Paracetamol giúp giảm đau, hạ sốt hiệu quả nhưng việc dùng quá liều, đặc biệt ở trẻ em, có thể dẫn đến ngộ độc và tổn thương gan nghiêm trọng. Ảnh: Unsplash.

Không phải cứ thuốc quen thuộc là có thể sử dụng tùy ý. Paracetamol là ví dụ điển hình: thuốc giúp giảm đau, hạ sốt nhưng khi dùng quá liều lại có thể gây ngộ độc gan. Trong cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng (NXB Trẻ), PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, nguyên giảng viên chính giảng dạy bộ môn Dược lâm sàng, Phó ban Nghiên cứu khoa học - Thư viện, Khoa Dược, Trường Đại học Y Dược TPHCM lý giải cơ chế gây độc của thuốc và cảnh báo những sai lầm dễ khiến người dùng, đặc biệt là trẻ em, gặp nguy hiểm.

Theo tác giả, trong thời gian qua, một số bệnh nhi bị ngộ độc paracetamol đã phải nhập viện cấp cứu. Bộ Y tế cũng từng có văn bản gửi các đơn vị y tế, yêu cầu tăng cường tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về việc sử dụng thuốc này hợp lý ở trẻ em.

Không chỉ trẻ nhỏ, người trưởng thành cũng có nguy cơ ngộ độc paracetamol. Tình trạng này đặc biệt đáng lưu ý ở người cao tuổi và người có chức năng gan suy giảm.

Vì sao paracetamol có thể làm gan nhiễm độc?

Paracetamol được hấp thu vào máu sau khi uống, phát huy tác dụng giảm đau, hạ sốt rồi được gan chuyển hóa để đào thải ra khỏi cơ thể.

Trong quá trình này, phần lớn thuốc được chuyển hóa thành những chất ít độc hơn. Tuy nhiên, một phần paracetamol tạo thành chất chuyển hóa có độc tính cao là N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI).

Thông thường, gan sử dụng glutathione, một chất có vai trò giải độc, để chuyển NAPQI thành các chất ít độc và đào thải ra ngoài. Khi người bệnh dùng quá nhiều paracetamol, lượng NAPQI tăng lên, trong khi dự trữ glutathione không đủ để trung hòa chất này. NAPQI có thể tích tụ, gây tổn thương tế bào gan, thậm chí dẫn đến hoại tử gan.

Nguy cơ ngộ độc phụ thuộc vào lượng thuốc sử dụng, thời gian dùng thuốc và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Người có bệnh lý về gan hoặc các yếu tố làm tăng nguy cơ độc tính cần được đánh giá và hướng dẫn liều dùng phù hợp.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, một nguyên nhân thường gặp khiến trẻ bị ngộ độc paracetamol là cha mẹ sử dụng nhiều loại thuốc có tên thương mại khác nhau nhưng không biết chúng cùng chứa hoạt chất này. Khi dùng đồng thời, tổng lượng paracetamol trẻ tiếp nhận có thể vượt quá liều khuyến cáo.

Một số phụ huynh cũng vì nóng lòng muốn trẻ hạ sốt nhanh nên tự ý tăng liều hoặc cho trẻ uống thuốc quá thường xuyên. Trong khi đó, trẻ có bệnh lý về gan hoặc tình trạng sức khỏe đặc biệt có thể cần điều chỉnh liều theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Các biểu hiện ngộ độc paracetamol ban đầu có thể không rõ ràng. Người bệnh có thể xuất hiện đau bụng, buồn nôn, nôn ói, mệt mỏi hoặc xanh tái. Trường hợp nặng có thể rối loạn ý thức và tổn thương gan nghiêm trọng.

Nhiều người chủ quan khi sử dụng paracetamol vì đây là thuốc quen thuộc. Ảnh: Unsplash.

Đáng lưu ý, triệu chứng ban đầu không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức độ tổn thương gan. Vì vậy, nếu nghi ngờ trẻ hoặc người lớn uống quá liều paracetamol, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay, kể cả khi chưa xuất hiện triệu chứng rõ rệt. Không nên chờ đến khi người bệnh đau bụng hoặc nôn ói mới tìm cách xử trí.

Cách dùng paracetamol để hạn chế nguy cơ

Theo nội dung được đề cập trong cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng, người bệnh cần tuân thủ liều lượng và thời gian điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Không nên tự dùng thuốc để điều trị cảm sốt kéo dài quá 5 ngày ở trẻ em hoặc 10 ngày ở người lớn nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Liều hạ sốt thông thường ở trẻ em là 10-15 mg/kg cân nặng mỗi lần, ngày 3-4 lần, tổng liều không quá 60 mg/kg/ngày. Với người lớn, liều được nêu là 500-600 mg mỗi lần, ngày 3 lần, không nên vượt quá 4 g/ngày.

Tuy nhiên, liều dùng cần được điều chỉnh tùy theo tình trạng sức khỏe, chức năng gan và hướng dẫn của nhân viên y tế. Người cao tuổi, người mắc bệnh gan hoặc có yếu tố nguy cơ cần đặc biệt thận trọng, không tự ý sử dụng liều tối đa.

Người thường xuyên uống rượu cũng không nên tùy tiện dùng paracetamol, nhất là với suy nghĩ uống thuốc trước hoặc sau khi uống rượu sẽ giúp phòng đau đầu hay có thể uống nhiều rượu mà không say. Việc sử dụng paracetamol ở người uống nhiều rượu hoặc uống rượu kéo dài có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan. Vì vậy, cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế để sử dụng thuốc an toàn.

Tác giả / Tác phẩm

Hiểu và dùng thuốc đúng

Tác giả PGS.TS Nguyễn Hữu Đức

Xuất bản2008

Nhà xuất bảnNXB Trẻ

Nhiều người có thói quen tự mua thuốc điều trị những triệu chứng quen thuộc như dùng paracetamol khi đau, sốt hay uống Oresol khi tiêu chảy mà ít quan tâm đến liều lượng, tác dụng phụ và nguy cơ ngộ độc. Cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng của PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, cung cấp kiến thức thiết thực về sử dụng kháng sinh, phòng ngừa ngộ độc paracetamol, lưu ý nguy cơ loãng xương do thuốc, dùng thuốc ho đúng cách, phòng nhiễm trùng đường sinh dục ở phụ nữ và bảo quản thuốc an toàn tại gia đình.

Phương Anh