Vì sao ông chủ nhà sách Cá Chép lái xe tải đi bán sách khắp nơi?

Một người đàn ông mời hai bạn trẻ vừa mua đồ uống tại quán cà phê ven đường ghé xem những cuốn sách trên chiếc xe tải của mình. Khi biết một người chưa có thói quen đọc sách, ông tiếp tục trò chuyện và cuối cùng thuyết phục được người này mua một cuốn với giá 10.000 đồng, giảm từ mức 45.000 đồng ban đầu.

Với Trần Đại Thắng (53 tuổi), doanh nhân và nhà sáng lập Công ty Cổ phần Văn hóa Đông A, giá trị của cuộc gặp không nằm ở số tiền thu được. Điều đáng mừng hơn là một người vốn không đọc sách đã quyết định mang một cuốn về nhà.

Đó cũng là lý do ông dành một năm đi khắp Việt Nam trên chiếc xe tải chở sách với dự án Books To Every Home (Mang sách đến mọi nhà), còn được gọi là Roaming Turtle (Rùa rong ruổi).

Tại nước láng giềng Thái Lan, một xe sách tương tự mang tên Somelee cũng lên đường với cùng mục tiêu. Thay vì chờ độc giả tìm đến hiệu sách, họ chủ động đưa sách đến những nơi ít có cơ hội tiếp cận, kết hợp bán sách với các hoạt động cộng đồng, theo SCMP.

Tuy nhiên, đưa sách đến các tỉnh cũng tốn kém nhiều khoản, từ nhiên liệu, chỗ ở đến tiền lương nhân viên. Cả hai xe đều không thể bảo đảm lúc nào cũng có đông người đến mua sách tại mỗi điểm dừng.

Những chiếc xe đưa sách đến gần người đọc

Hành trình của ông Thắng bắt đầu sau khi chi nhánh cuối cùng của chuỗi nhà sách Cá Chép trên đường Võ Văn Tần, TP.HCM, đóng cửa vào tháng 6. Theo ông, khách hàng ngày càng có xu hướng mua sách trực tuyến, trong khi ông không còn đủ thời gian và sự tập trung để điều hành cửa hàng.

Khi nhà sách chuẩn bị đóng cửa, một nhân viên cũ đề nghị giúp ông bán sách. Thay vì tìm một địa điểm kinh doanh mới, ông đưa ra lời rủ rê: "Hãy đi cùng tôi một năm".

Không có kế hoạch cụ thể từ trước, chiếc xe khởi hành từ TP.HCM ngày 15/7, bắt đầu chuyến đi dự kiến kéo dài đến tháng 7/2027. Đến giữa tháng 10, xe đã dừng chân tại 27 địa điểm. Nam Định là điểm đến gần nhất, trước khi hành trình tiếp tục đến Thái Bình.

"Nhà sách Cá Chép có thể đã đóng cửa tại địa điểm cố định, nhưng chúng tôi không muốn câu chuyện về Cá Chép kết thúc ở đó", ông Thắng chia sẻ. Với ông, Cá Chép chỉ tạm dừng lại, chứ chưa bao giờ ngừng bơi.

Mỗi điểm dừng của xe sách mở ra cơ hội để ông Thắng gặp gỡ độc giả và giới thiệu những cuốn sách mới. Ảnh: dongabook/Facebook.

Sinh ra và lớn lên ở tỉnh miền núi Hòa Bình, ông yêu thích đọc sách và vẽ tranh từ nhỏ. Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 1995, ông làm công việc thiết kế bìa sách tại một nhà xuất bản, trước khi thành lập công ty sách Đông A.

Trên chiếc xe tải, những kinh nghiệm ấy được kết hợp trong công việc hàng ngày. Cùng một tài xế và một nhân viên bán hàng, ông giới thiệu sách của Đông A đến độc giả, đồng thời trực tiếp vẽ bìa theo yêu cầu. Người dân tại các điểm dừng đôi khi cũng góp sức chuyển thùng sách, sắp xếp gian hàng và hỗ trợ bán hàng.

Cuốn tự truyện của ông trở thành một trong những sản phẩm được chú ý. Ban đầu, ông mang theo năm cuốn đến mỗi điểm dừng, mỗi cuốn có một bìa minh họa khác nhau. Khi sách bán hết, độc giả bắt đầu đặt mua trực tuyến rồi mang sách đến xe để nhờ ông vẽ thêm. Riêng tại Đà Nẵng, ông đã vẽ tay 22 bìa sách.

"Mỗi bìa sách là một bức minh họa độc nhất, gắn với một người và một kỷ niệm trong hành trình của tôi", ông nói.

Không phải cuộc gặp nào cũng bắt đầu từ một cuốn sách. Tại Quy Nhơn, ông gặp một người mẹ thất nghiệp, dùng số tiền tiết kiệm ít ỏi để mua sách cho con. Hình ảnh ấy khiến ông nhớ đến tuổi thơ và người mẹ của mình.

Tại Thái Lan, nhóm thực hiện dự án Somelee cũng nhận thấy khoảng cách giữa sách và độc giả ở các địa phương. Theo Yasawath Chuthivisitrathikul, quản lý dự án tại nhà xuất bản P.S. Publishing, các hiệu sách và hội chợ văn học chủ yếu tập trung ở Bangkok cùng những đô thị lớn.

Yasawath Chuthivisitrathikul trên xe sách Somelee trong một điểm dừng chân. Dự án đưa sách đến nhiều địa phương tại Thái Lan nhằm giúp người dân vùng nông thôn tiếp cận sách dễ dàng hơn. Ảnh: P.S. Publishing, @somelee_booktruck/Instagram.

Được sáng lập bởi Borisat Pongwat, còn gọi là Turk, Somelee đặt mục tiêu đưa sách đến cả những người đọc thường xuyên lẫn người chưa có thói quen đọc.

Nhóm gồm năm thành viên, trong đó có Yasawath và Jarungdach Phosri, biệt danh Ton, người lái xe. Đến nay, họ đã ghé khoảng 25 địa điểm và dự kiến đi qua toàn bộ 77 tỉnh của Thái Lan trong vòng hai năm.

Quy mô các chuyến đi cũng tăng dần. Theo Jarungdach, ban đầu nhóm chỉ ghé 3 quán cà phê tại Nakhon Ratchasima, còn gọi là Korat. Sau đó, họ thực hiện một chuyến đi kéo dài gần 3 tháng, qua 15 tỉnh.

Danh mục sách của Somelee ban đầu tập trung vào tiểu thuyết, truyện ngắn và thơ Thái Lan, rồi mở rộng sang sách thiếu nhi. Tuy nhiên, nhóm sớm nhận ra sở thích của độc giả khác nhau theo từng địa phương.

Một số nơi quan tâm đến văn học dịch, trong khi những nơi khác ưa chuộng truyện ngắn hoặc tác phẩm Thái Lan. Các yêu cầu chưa đáp ứng được đều được ghi lại để nhóm cân nhắc khi lựa chọn sách cho những chuyến đi sau.

Điều Jarungdach đánh giá cao không chỉ là doanh thu mà còn là cơ hội gặp những người trước đây chỉ trò chuyện với nhóm qua mạng. Một độc giả thậm chí đi xe máy suốt ba giờ từ tỉnh khác để đến thăm chiếc xe.

Tại quán Natit Coffee and Crafts ở tỉnh Nong Khai, chủ quán Raviya Wongsathitana biết đến dự án qua một trang cộng đồng địa phương trên mạng xã hội. Trong khuôn khổ sự kiện Nongkhai Reading Week đầu tiên, quán phối hợp với nhóm tổ chức nhiều hoạt động, trong đó có buổi hướng dẫn làm sách thủ công đơn giản.

Theo Raviya, phần lớn khách tham dự vốn đã là khách quen của quán, nhưng sự kiện cũng thu hút sự quan tâm của nhiều người dân địa phương khác.

Bà xem Somelee như một hiệu sách lưu động có sức sống, không chỉ bán sách mà còn kể lại những câu chuyện trên đường đi, chia sẻ về những người nhóm sẽ gặp và những nơi họ sắp đến. Nhờ đó, khách tham quan có thể trở thành một phần của trải nghiệm, thay vì chỉ đến mua sách rồi rời đi.

Duy trì hành trình không dễ dàng

Để những cuộc gặp như vậy diễn ra, các nhóm phải giải quyết nhiều bài toán hậu cần. Tại Thái Lan, Somelee gửi trước các kiện sách đến khách sạn dọc tuyến đường nhằm bảo đảm nguồn hàng. Chủ quán cà phê địa phương cũng hỗ trợ nhóm tìm hiểu lộ trình và sắp xếp chỗ ở.

Dù vậy, chi phí nhiên liệu, lưu trú và thiết bị vẫn là gánh nặng thường trực. Lượng khách tại những điểm dừng xa trung tâm khó dự đoán, trong khi thời tiết xấu, đặc biệt là mưa lớn, có thể khiến hoạt động bị gián đoạn nhiều ngày.

Tại Việt Nam, ông Thắng mua xe bằng khoản vay ngân hàng khoảng 1,2 tỷ đồng. Doanh thu bán sách được dùng để trang trải sinh hoạt và chi phí vận hành trên đường, còn Đông A chịu trách nhiệm trả lương nhân viên và các khoản vay mua xe.

Bên cạnh bán sách, các dự án xe sách còn tổ chức hoạt động cộng đồng, tạo cơ hội để người dân gặp gỡ và chia sẻ tình yêu đọc sách. Ảnh: Rùa Rong Ruổi/Facebook.

Cả hai dự án đều tìm cách giữ giá sách ở mức dễ tiếp cận. Somelee giảm giá từ 15% đến 30%, đôi khi mức ưu đãi dành cho học sinh, sinh viên vượt 50%. Trong khi đó, ông Thắng tập trung bán sách tại các thành phố để có thêm nguồn lực tặng sách miễn phí cho học sinh ở những trường thuộc địa bàn xa xôi hơn.

Cách làm này phản ánh sự cân bằng mà các dự án phải tìm kiếm khi vừa duy trì hoạt động, vừa thực hiện mục tiêu đưa sách đến nhiều người hơn.

Nếu chỉ dựa vào doanh thu tại từng điểm dừng, những chuyến đi khó tránh khỏi rủi ro khi lượng khách không ổn định. Nhưng để sách đến tay độc giả với giá thấp hoặc miễn phí, các nhóm vẫn cần nguồn lực để tiếp tục di chuyển.

Sau những tháng đầu trên đường, ông Thắng cho biết hành trình giúp ông nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa chất lượng sách và giá bán. Theo ông, làm ra những cuốn sách hay, đẹp vẫn quan trọng, nhưng mức giá cũng cần phù hợp với khả năng chi trả của nhiều nhóm độc giả.

"Những người thực sự muốn đọc không nên phải từ bỏ cuốn sách mình yêu thích chỉ vì không đủ tiền", ông nói.

Hoàng Hoàng