Vì sao người Việt nói 'dốt đặc cán mai' mà không phải 'dốt đặc cán cuốc'?

"Dốt đặc cán mai" là một trong những thành ngữ quen thuộc nhất của tiếng Việt, dùng để chỉ người quá dốt, không biết một chút gì.

Thế nhưng, vì sao dân gian lại ví với cán mai mà không phải cán cuốc, cán thuổng hay cán búa? Đằng sau câu nói tưởng chừng đơn giản ấy là một cách quan sát rất tinh tế của người xưa.

Về nghĩa, dốt đặc đã là cách nhấn mạnh mức độ dốt tuyệt đối. Việc thêm cán mai phía sau nhằm cụ thể hóa chữ đặc bằng một hình ảnh quen thuộc trong đời sống nông nghiệp.

Cán gỗ, lưỡi gỗ của cái mai và phần lưỡi sắt khi tháo rời (Sưu tầm tại xã Thiệu Thành-Thiệu Hóa, Thanh Hóa). Ảnh: HTC

Theo nhiều nhà nghiên cứu, điểm khác biệt nằm ở chính cấu tạo của cây mai. Khác với cán cuốc, cán thuổng hay cán xẻng – vốn thường được làm bằng tre, bên trong rỗng ruột – cán mai bắt buộc phải làm bằng gỗ cứng, đặc ruột để chịu được lực đào xới.

Chính đặc điểm "đặc" hoàn toàn ấy đã trở thành phép ẩn dụ cho cái đầu "đặc kín", không còn chỗ tiếp nhận thêm kiến thức.

Nói cách khác, khi bảo ai đó "dốt đặc cán mai", dân gian không chỉ chê dốt mà còn ví người đó giống như một khúc gỗ đặc, không còn khoảng trống nào để "nhét" chữ nghĩa vào nữa.

Trên thực tế, một số từ điển từng ghi nhận các dị bản như "dốt đặc cán thuổng", "đặc cán thuổng" hoặc "dốt đặc cán táu". Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những cách gọi này chưa thật sự hợp lý.

Lý do là cán thuổng, cán cuốc hay cán xẻng thường làm bằng tre nên rỗng ruột, trái ngược hoàn toàn với ý nghĩa của chữ "đặc" trong thành ngữ. Riêng cách gọi "dốt đặc cán táu" được cho là xuất phát từ việc gỗ táu là loại gỗ cứng thường dùng để làm cán mai.

Cũng có ý kiến cho rằng cán mai được làm bằng tre đực đặc ruột, từ đó liên hệ đến hình ảnh "bụng đặc" nên không thể tiếp thu kiến thức.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia về nông cụ truyền thống bác bỏ cách giải thích này. Theo họ, cấu tạo của lưỡi mai yêu cầu phần cán phải được đẽo từ gỗ thành dạng dẹt để lắp khít vào ngàm của lưỡi mai, trong khi thân tre tròn nên không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật.

Dù còn một số tranh luận về vật liệu cụ thể, các cách lý giải đều gặp nhau ở điểm quan trọng nhất: cán mai phải chắc, phải đặc, và chính đặc tính ấy là cơ sở để hình thành thành ngữ.

Vì vậy, "dốt đặc cán mai" không phải cách nói ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự quan sát kỹ lưỡng đời sống nông nghiệp, nơi đặc điểm của một chiếc cán mai đã trở thành biểu tượng cho mức độ dốt đến "đặc cứng", không còn chỗ chứa thêm tri thức, không còn cách nào dạy dỗ được nữa.

Lam Giang (t/h)