Vì sao ngày càng khó đọc hết một cuốn sách?

Việc đọc sách ngày càng trở nên khó khăn trong kỷ nguyên điện thoại thông minh. Ảnh minh họa: Alina Rudya/Bell Collective.

Đọc sách dường như đang trở thành một việc khó hơn trước.

Không phải đọc email, tin nhắn hay những dòng trạng thái trên mạng xã hội. Những nội dung này vẫn xuất hiện dày đặc trong cuộc sống hàng ngày và gần như không đòi hỏi nhiều nỗ lực để tiếp nhận. Điều ngày càng khó là dành thời gian ngồi yên với một cuốn sách, kiên nhẫn đọc hết từng chương và để tâm trí thực sự hòa vào câu chuyện.

Nhiều người từng duy trì thói quen đọc từ tiểu thuyết giải trí, sách phi hư cấu đến văn học kinh điển. Thế nhưng, thói quen ấy dần biến mất mà không bắt đầu từ một quyết định cụ thể.

Helen Lewis cho biết bà cũng không nằm ngoài xu hướng này. Dù là tiểu thuyết gia và người dẫn các chương trình về tư duy của BBC, bà vẫn nhận thấy mình đọc ít hơn trước. Việc mở một cuốn sách giờ đây cần nhiều quyết tâm hơn, thay vì diễn ra tự nhiên như nhiều năm trước, The Guardian đưa tin.

Nữ tác giả vẫn mua sách, mượn từ thư viện và thường xuyên nhận sách từ các nhà xuất bản. Bà vẫn đọc nhiều hơn phần lớn mọi người, nhưng thừa nhận thời gian dành cho sách đã bị điện thoại thông minh chiếm mất.

Vì sao con người ngày càng ít đọc sách?

Trong một cuộc trò chuyện với người bạn là bác sĩ, đồng thời là chuyên gia về y tế công cộng, Helen Lewis bất ngờ nhận xét điện thoại thông minh có kích thước gần giống một bao thuốc lá. Nhận xét ấy dẫn cả hai đến cuộc thảo luận về cuộc khủng hoảng sức khỏe do thuốc lá từng gây ra.

Theo họ, bước ngoặt xảy ra khi thuốc lá giá rẻ được sản xuất hàng loạt. Chúng tiện lợi hơn nhiều so với hút tẩu, đồng thời dễ tiếp cận hơn xì gà. Khi những người lính trong Thế chiến thứ nhất bắt đầu hút thuốc để trấn tĩnh tinh thần, gần như không ai nhận thức được hậu quả mà nó sẽ gây ra nhiều thập kỷ sau.

Nhà văn Helen Lewis. Ảnh: Simon Dutson/The New World.

Helen Lewis cho rằng sự phụ thuộc vào điện thoại thông minh hiện nay có nhiều điểm tương đồng. Trong đại dịch Covid-19, khi con người không thể gặp gỡ hay ôm nhau, điện thoại trở thành công cụ kết nối gần như duy nhất. Theo bà, việc nhiều người hình thành thói quen phụ thuộc vào thiết bị này không hoàn toàn là lỗi của cá nhân.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa vấn đề sẽ tự biến mất.

Ý tưởng về một chương trình luyện đọc xuất hiện khi người bạn của Helen Lewis nói rằng ông mong có một phiên bản Couch to 5K (Từ ghế sofa đến cự ly 5 km) dành cho sách - chương trình nổi tiếng giúp người chưa từng chạy bộ có thể hoàn thành cự ly 5 km sau vài tuần tập luyện.

Suy nghĩ ấy càng trở nên cấp thiết khi nhiều nghiên cứu liên tục cảnh báo về tình trạng suy giảm khả năng đọc. Theo báo cáo năm 2024 của OECD, năng lực đọc hiểu tại phần lớn quốc gia phát triển đang chững lại hoặc đi xuống. Nhiều sinh viên bước vào đại học nhưng không còn đủ khả năng đọc trọn vẹn một cuốn sách.

Cuốn sách The New Dark Ages: The End of Reading and the Dawn of a Post-Literate Society (2026) phân tích sự thoái trào của thói quen đọc sách.

Trong cuốn The New Dark Ages: The End of Reading and the Dawn of a Post-Literate Society (tạm dịch: Kỷ nguyên tăm tối mới: Sự thoái trào của văn hóa đọc và một xã hội không còn lấy việc đọc làm trung tâm), James Marriott cho rằng việc đọc ngày càng ít đang tạo ra những hệ lụy vượt xa phạm vi giáo dục.

Khi con người không còn quen với những văn bản dài và nhiều lớp lập luận, họ cũng dần mất khả năng phân tích, phản biện và phát hiện những điểm thiếu logic trong một vấn đề. Thay vào đó, các khẩu hiệu ngắn gọn, thông điệp đơn giản hay tin đồn lại dễ tạo ảnh hưởng hơn.

Helen Lewis gọi đây là một cuộc khủng hoảng về sức khỏe trí tuệ.

Theo bà, việc buộc các công ty công nghệ cung cấp những phiên bản điện thoại vẫn giữ được các tính năng hữu ích nhưng loại bỏ những cơ chế gây nghiện không phải điều bất khả thi. Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi quyết tâm chính trị trong bối cảnh các tập đoàn công nghệ có ảnh hưởng rất lớn.

Trong lúc chờ những thay đổi ở cấp độ chính sách, nữ tác giả cho rằng mỗi người sẽ phải tự tìm cách xây dựng lại thói quen đọc của mình.

Tìm lại thói quen đọc

Từ trăn trở đó, Helen Lewis thiết kế một chương trình kéo dài 8 tuần với 3 lộ trình khác nhau. Trước đây, bà từng tham gia xây dựng chương trình luyện chạy cho ứng dụng Zombies, Run nên khá quen với cách thiết kế những giáo án giúp người mới hình thành thói quen. Khi chia sẻ mô hình này trên bản tin Substack Whatever Works, bà nhận được sự hưởng ứng vượt ngoài mong đợi.

Theo Helen Lewis, con người từng sống trong một thế giới mà việc đọc gần như là cách duy nhất để tiếp cận thông tin, giải trí hoặc giết thời gian khi chờ đợi. Điều đó cũng giống như việc đi bộ từng là phương thức di chuyển chủ yếu trước khi các phương tiện hiện đại xuất hiện.

Việc đọc, theo nhiều chuyên gia, cũng cần được rèn luyện từng bước như tập chạy bộ. Ảnh minh họa: cottonbro studio/Pexels.

Ngày nay, công nghệ giúp việc tiếp cận thông tin trở nên nhanh hơn nhưng cũng khiến thời gian dành cho những cuốn sách dài ngày càng bị thu hẹp. Theo bà, việc đọc cần được nhìn nhận giống như tập thể dục, muốn duy trì, con người phải chủ động rèn luyện.

Chương trình được chia thành 3 lộ trình. Lộ trình đầu tiên dành cho những người từng có thói quen đọc nhưng đã đánh mất nó, với mục tiêu đọc 30 phút mỗi ngày sau 8 tuần. Lộ trình thứ 2 hướng đến những người bận rộn, đặt mục tiêu đọc 20 phút mỗi ngày. Lộ trình cuối cùng dành cho những độc giả vẫn duy trì việc đọc nhưng muốn quay lại với những cuốn sách khó hơn mà họ luôn trì hoãn.

Ngay trong tuần đầu tiên, nhiều người tham gia cho biết họ không còn bắt đầu buổi sáng bằng việc lướt điện thoại. Một số chia sẻ việc đọc sách giúp họ bình tĩnh hơn trong những giai đoạn nhiều áp lực, trong khi những người khác nhận ra mình đã có thể xem trọn một bộ phim dài mà không liên tục kiểm tra điện thoại.

Theo Helen Lewis, nhiều người tìm lại cảm giác say mê đọc sách chỉ sau vài ngày. Không ít độc giả còn tự thiết kế bảng theo dõi tiến độ để duy trì động lực, trong khi các giáo viên bắt đầu liên hệ với bà nhằm tìm hiểu khả năng đưa mô hình này vào trường học.

Điều khiến nữ tác giả lạc quan nhất là việc xây dựng lại thói quen đọc hóa ra không khó như nhiều người vẫn nghĩ. Theo bà, điểm khởi đầu rất đơn giản, đặt điện thoại xuống, mở một cuốn sách và đọc trong 10 phút.

Đó là ngày đầu tiên trên hành trình tìm lại niềm vui đọc sách.

Thư Vũ