Vì sao đàm phán Mỹ - Iran tại Thụy Sĩ đổ vỡ?

Chỉ vài ngày sau khi Washington và Tehran ký thỏa thuận 14 điểm nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài nhiều tháng, tiến trình triển khai văn kiện này đã đối mặt trở ngại đầu tiên khi cuộc gặp cấp cao giữa hai bên tại Thụy Sĩ bất ngờ bị hoãn. Diễn biến mới cho thấy con đường từ ngừng bắn đến một thỏa thuận hòa bình bền vững vẫn còn đầy bất định, đặc biệt khi giao tranh tại Lebanon chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Theo Nhà Trắng, Phó tổng thống Mỹ JD Vance đã tạm hoãn chuyến công du tới Thụy Sĩ, nơi ông dự kiến gặp các nhà đàm phán Iran để thảo luận về việc thực thi thỏa thuận vừa được ký kết giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian.

Một phát ngôn viên Nhà Trắng cho biết đoàn công tác của ông Vance đã sẵn sàng lên đường nhưng kế hoạch phải lùi lại do những khó khăn trong khâu tổ chức và chuẩn bị cho các cuộc thương lượng kỹ thuật.

“Công tác hậu cần cho những cuộc đàm phán này chưa bao giờ đơn giản hay dễ dự đoán. Hiện tại, Phó tổng thống sẽ không khởi hành trong đêm nay. Chúng tôi mong sớm bắt đầu các cuộc thảo luận kỹ thuật trong thời gian tới”, người phát ngôn nói.

Trước đó, Washington kỳ vọng tổ chức một lễ ký kết chính thức tại Geneva nhằm đánh dấu việc triển khai thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên, phía Iran tỏ ra không mặn mà với ý tưởng này khi cho rằng văn kiện đã được nguyên thủ hai nước ký hôm 18/6 và không cần thêm một nghi thức mang tính biểu tượng khác.

Khu nghỉ dưỡng Buergenstock ở Obbuergen (Thụy Sĩ), nơi có thể diễn ra các cuộc đàm phán giữa phái đoàn Mỹ và Iran sau khi tổng thống hai nước ký kết thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt chiến tranh ngày 19/6. Ảnh: Reuters.

Lebanon là điểm nghẽn mới

Dấu hiệu rạn nứt đầu tiên xuất hiện khi Iran trì hoãn việc cử phái đoàn tới Thụy Sĩ. Theo kênh Al Mayadeen, động thái này xuất phát từ việc Israel tiếp tục mở rộng các hoạt động quân sự nhằm vào Hezbollah tại Lebanon.

Một nhà ngoại giao am hiểu quá trình đàm phán tiết lộ với CNN rằng Tehran đã yêu cầu các bên trung gian bảo đảm rằng các cuộc tấn công tại Lebanon phải chấm dứt theo đúng tinh thần của thỏa thuận đã ký trước khi Iran quay lại bàn đối thoại với Mỹ.

“Người Iran muốn nhận được những cam kết rõ ràng về việc chấm dứt các hành động thù địch tại Lebanon. Các bên trung gian hiện đang nỗ lực tìm giải pháp cho vấn đề này”, nguồn tin cho biết.

Theo nguồn tin này, các nhà trung gian hiện đang nỗ lực tháo gỡ bế tắc.

Trong bản ghi nhớ Mỹ - Iran được ký ngày 18/6, một trong những mục tiêu quan trọng là hướng tới việc chấm dứt vĩnh viễn các cuộc giao tranh tại Lebanon, đồng thời bảo đảm tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nước này.

Tuy nhiên, thực tế trên chiến trường lại đang đi theo hướng ngược lại. Israel không phải là một bên tham gia thỏa thuận và nhiều lần khẳng định sẽ tiếp tục chiến dịch nhằm làm suy yếu Hezbollah. Quân đội Israel hiện vẫn kiểm soát một số khu vực ở miền nam Lebanon và duy trì các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu bên trong nước này.

Căng thẳng càng gia tăng sau khi Hezbollah tuyên bố phá hủy ba xe tăng Israel và một vụ nổ trước đó khiến bốn binh sĩ Israel thiệt mạng. Sự leo thang tại Lebanon đang khoét sâu bất đồng giữa chính quyền Trump và chính phủ Thủ tướng Benjamin Netanyahu, khi Washington ưu tiên duy trì thỏa thuận hòa bình trong khi Tel Aviv vẫn theo đuổi mục tiêu quân sự đối với Hezbollah.

Quân đội Israel hiện vẫn kiểm soát nhiều khu vực ở miền nam Lebanon và tiếp tục tiến hành các cuộc không kích bên trong lãnh thổ nước này trong ngày 19/6. Ảnh: Reuters.

Những tiếng nói cứng rắn từ nội bộ Israel cũng tiếp tục làm gia tăng nguy cơ đổ vỡ thỏa thuận. Ngày 19/6, Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben Gvir tuyên bố rằng “toàn bộ Lebanon phải bốc cháy” sau cái chết của các binh sĩ Israel, đồng thời kêu gọi mở rộng chiến dịch quân sự, kể cả nhằm vào thủ đô Beirut.

Bộ trưởng Tài chính cực hữu Bezalel Smotrich cũng đưa ra thông điệp tương tự khi kêu gọi Israel “nói chuyện bằng lửa” và “mở cánh cổng địa ngục” đối với Lebanon. Trong khi đó, Thủ tướng Netanyahu tiếp tục khẳng định Israel sẽ không rút quân khỏi các khu vực đang kiểm soát ở miền nam Lebanon.

Tehran vẫn nghi ngờ Washington

Dù đã ký thỏa thuận 14 điểm, các phát biểu gần đây của giới lãnh đạo Iran cho thấy sự nghi ngờ sâu sắc đối với ý định của Mỹ vẫn chưa biến mất.

Lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, cho biết ông đã chấp thuận kế hoạch hòa bình dù bản thân có những quan điểm khác biệt. Theo các chuyên gia, động thái này phản ánh sự thận trọng từng được cha ông là cố lãnh tụ Ali Khamenei duy trì trong nhiều năm khi đối thoại với Washington.

Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran tại tổ chức Crisis Group, nhận định Mojtaba Khamenei đang “để ngỏ mọi khả năng” trong trường hợp ông Trump trở thành một đối tác đàm phán không đáng tin cậy, theo Al Jazeera.

Các quan chức cấp cao Iran cũng cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu Mỹ vi phạm thỏa thuận.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, đồng thời là một trong những nhà đàm phán chủ chốt, tuyên bố Tehran sẽ không do dự đưa ra “phản ứng nghiền nát” nếu Washington hành xử thiếu thiện chí, vi phạm cam kết hoặc đưa ra những yêu cầu quá mức.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cũng cảnh báo rằng mọi hành động sai lệch hoặc vi phạm từ phía Mỹ sẽ vấp phải một phản ứng tương xứng theo kế hoạch đã được chuẩn bị sẵn.

Những cảnh báo này xuất phát từ thực tế rằng trong suốt cuộc chiến, Mỹ nhiều lần sử dụng sức ép quân sự để buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán, trong đó có các đợt không kích nhằm vào Tehran khi các cuộc thương lượng rơi vào bế tắc.

Những thỏa thuận bí mật và khoảng trống niềm tin

Theo các nguồn tin am hiểu quá trình đàm phán, Mỹ và Iran đang bí mật xây dựng những văn bản bổ sung nhằm cụ thể hóa việc triển khai thỏa thuận 14 điểm, đặc biệt là các nội dung liên quan tới tương lai chương trình hạt nhân Iran.

Phó Tổng thống JD Vance cho biết một số “thỏa thuận quý ông” giữa hai bên - vượt ra ngoài phạm vi bản ghi nhớ chính thức - đã được đưa thành văn bản.

Tuy nhiên, các tài liệu này vẫn chưa hoàn tất và Iran cũng chưa ký bất kỳ văn bản bổ sung nào. Điều này làm dấy lên câu hỏi liệu chính quyền Trump có đánh giá quá cao những cam kết mà họ nhận được từ Tehran hay không.

Phó Tổng thống JD Vance hôm 18/6 cho biết ít nhất một số thỏa thuận mà các quan chức chính quyền gọi là "thỏa thuận quý ông" với Iran, vượt ra ngoài bản ghi nhớ, là các thỏa thuận bằng văn bản. Ảnh: Reuters.

Các nhà đàm phán Mỹ đã quyết định công bố bản ghi nhớ đã ký mà không chờ lãnh đạo cấp cao Iran phê chuẩn toàn bộ các đề xuất chi tiết, một phần nhằm tránh trì hoãn giai đoạn đàm phán tiếp theo.

Dù vậy, sự thiếu vắng một cơ chế giám sát độc lập đang được xem là một trong những điểm yếu lớn nhất của thỏa thuận.

Ông Samir Puri, chuyên gia nghiên cứu chiến tranh tại Đại học King’s College London, cho rằng Mỹ và Iran đang phải tìm cách tách hai lực lượng quân sự vốn đã ở trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao độ suốt nhiều tháng.

Theo ông, vấn đề lớn nhất hiện nay là bên nào sẽ giảm mức độ sẵn sàng quân sự trước, bởi không bên nào thực sự tin tưởng đối phương.

Dù Pakistan và Qatar đang đóng vai trò trung gian ngoại giao, việc thiếu một cơ chế giám sát độc lập có thể khiến nguy cơ tái bùng phát xung đột vẫn luôn hiện hữu.

Sau nhiều tháng chiến tranh, thỏa thuận Mỹ - Iran đã mở ra một cơ hội hiếm hoi để hạ nhiệt một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất thế giới. Tuy nhiên, những bất đồng về Lebanon, chương trình hạt nhân, sự đối đầu giữa Mỹ và Israel cùng hố sâu thiếu lòng tin giữa Washington và Tehran cho thấy con đường đi đến một nền hòa bình thực sự vẫn còn rất dài.

Phương Linh