Về câu tục ngữ “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu” (Bài 2)

Vậy, lý do thành Thanh Hóa thường không mở cửa Tiền có phải là do “phạm vào điều cấm kỵ của nhà phong thủy” như lời giải thích của các sách Thanh Hóa kỷ thắng và Đại Nam nhất thống chí?

Xin trích một đoạn trong bài vè ở Thanh Hóa ghi lại việc người Pháp kén lính An Nam tham gia Đệ nhất Thế chiến (1914-1918):

“Nhớ năm Duy Tân thập niên

Kén binh sang Tây hơn nghìn

Mười ba phủ huyện, đi trình thật đông

Kén rồi nhốt ở HOÀNG CUNG

Rạng ngày mười tám đưa chân lên tàu...”.

(Dẫn theo Tinh hoa văn hóa xứ Thanh - Hoàng Tuấn Phổ, NXB Thanh Hóa, 2019).

Tại sao lại có “hoàng cung” ở đây? Hoàng Việt nhất thống địa dư chí (Lê Quang Định soạn - Phan Đăng dịch, chú giải - NXB Thuận Hóa, 2005), chép cụ thể về mục đích xây thành Thanh Hóa như sau:

“Năm Quý Hợi niên hiệu Gia Long thứ 2 (1803), nhân ngự giá ra Bắc, nhà vua ghé vào thành này, thấy thành không được vững chắc nên sai lấy đất ở đồng ruộng xã Thọ Hạc, tìm được địa thế tốt đẹp, có thể giữ vững mà chẳng lo lắng, nên sang năm Giáp Tý (1804) xuống chiếu sai trấn quan dời dựng trấn thành vào chỗ này. Thành có hình lục giác, chu vi đến 600 tầm, có 3 cửa, trong thành dựng hoàng cung để phòng khi nhà vua ngự đến.”[1].

Theo đây, “hoàng cung” trong bài vè chính là một trong những công năng của thành Thanh Hóa.

Về phương vị, chính Nam (正南) thuộc Ngọ (午), nên cửa chính Hoàng thành phía Nam còn được gọi là Đoan Môn (端門), Ngọ Môn (午門), hoặc Ngọ Triều Môn (午朝門). Ngọ Môn chỉ dành riêng cho đế vương, thiên tử đi. Theo đó, thành Thanh Hóa thường không mở cửa Tiền (cửa Nam), vì cửa này chỉ được phép mở khi hành cung được “nhà vua ngự đến”, nhân đi tuần thú ra Bắc hoặc về thăm thang mộc ấp mà thôi.

Có lẽ, trong suốt thời gian nước nhà loạn lạc (cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20), các vị vua triều Nguyễn chưa một lần có dịp “tiền hô hậu ủng” về thăm Thanh Hóa đất quý hương. Bởi thế, Vương Duy Trinh dù làm Tổng đốc Thanh Hóa, ở ngay trong thành, nhưng cũng chưa một lần được chứng kiến cửa Tiền hành cung rộng mở đón đức vua ngự giá. Bởi thế, cách giải thích của Thanh Hóa kỷ thắng đã thiên về yếu tố phong thủy mà không đề cập đến chức năng đặc biệt của cửa này.

Trong khi đó, Hippolyte Le Breton, một người từng nhiều năm dạy ở trường Quốc học Vinh, gắn bó với vùng đất Nghệ An, nhưng có lẽ ông có mặt ở đây muộn, lại quá lệ thuộc thông tin trong câu tục ngữ địa phương, dẫn đến suy diễn rằng, thành Nghệ An vốn “có bốn cổng nhưng cổng Bắc đã bịt lại...”.

Trong thực tế, tùy yêu cầu phòng thủ quân sự hoặc yếu tố phong thủy trong xây dựng nói chung mà nhiều thành chỉ có 3 cửa, thậm chí chỉ 2 cửa. Ví dụ, sách Đại Nam nhất thống chí cho biết:

- Thành phủ Diễn Châu (Nghệ An): “Chu vi 179 trượng, hai thước, cao chín thước (...). Thành có ba cửa, ở địa phận thôn Yên Lãng, xã Cao Xá, huyện Đông Thành”.

- Thành tỉnh Quảng Bình: “Chu vi 169 trượng lẻ, cao một trượng, dày ba trượng một thước, trong có đắp phụ đất ba trượng, có ba cửa: Tả, Hữu, và hậu”.

- Thành tỉnh Bình Định: “Chu vi 200 trượng tám thước, cao 10 thước, có ba cửa”.

- Thành tỉnh Quảng Ngãi “Chu vi 500 trượng hai thước lẻ; cao một trượng; có ba cửa (không có cửa phía Nam)”.

- Hàng loạt thành thuộc tỉnh Hà Nội (trước đây): Thành phủ Hoài Đức, phủ Thường Tín, phủ Ứng Hòa, phủ Lí Nhân; thành huyện Nam Xương, huyện Bình Lục... đều chỉ có ba cửa. Thậm chí, thành phủ Thiên Trường (Nam Định) chỉ có hai cửa...

Vậy tại sao nhiều địa phương có thành “vô hậu”, hoặc “vô tiền”, nhưng dân gian lại “ thường lấy Thanh vô tiền đối với Nghệ vô hậu” như cách mô tả trong Thanh Hóa kỉ thắng?

Thanh Hóa - Nghệ An là hai vùng đất láng giềng giáp mái kề hồi (thời Tần cùng thuộc Tượng Quận, thời Hán thuộc Cửu Chân), có nhiều yếu tố tương đồng, trải mấy ngàn năm gắn bó, tắt lửa tối đèn có nhau. Bởi vậy, dân gian hay đặt hai vùng đất này trong cái nhìn tương quan so sánh: Thanh cậy thế, Nghệ cậy thần; Vua xứ Thanh, thần/quan xứ Nghệ; Quan xứ Nghệ, lính lệ xứ Thanh; Nghệ Yên Thành, Thanh Nông Cống; Thanh Hóa Trịnh Vạn vi ngọc quế, Nghệ An Quỳ Châu thứ chi...

Bởi chỉ dành cho vua đi, nên không phải cả năm mà có khi hàng chục năm liền, cửa Tiền thành Thanh Hóa im ỉm khóa. Điều vốn bình thường này trở nên bất thường trong mắt dân gian, “hữu tiền” mà ví tựa như “vô tiền” vậy.

Như vậy, theo chúng tôi, Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu, chỉ là kiến văn của dân gian về đặc điểm kiến trúc và công năng sử dụng của hai tòa thành hàng tỉnh, thuộc hai vùng đất láng giềng: “Thanh vô tiền” hiểu theo nghĩa bóng, “Nghệ vô hậu” hiểu theo nghĩa đen, chứ không có ý gì khác.

[1] Chi tiết thành Thanh Hóa “có 3 cửa” là nhầm lẫn của Hoàng Việt nhất thống địa dư chí.

Hoàng Tuấn Công (CTV)