VCCI: Xóa bỏ rào cản thị trường, minh bạch cơ chế chỉ định thương nhân xuất khẩu gạo

Lúa gạo dù lưu kho tại nhà dân hay kho thương nhân đều là nguồn lực dự trữ quốc gia. Ảnh: Đỗ Hương/VGP.

Ngày 4/8/2026, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã đưa một số góp ý với Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo.

THÁO GỠ "VÒNG TRÒN KHÉP KÍN"

Theo VCCI, cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên xuất khẩu gạo theo hợp đồng tập trung (quy định tại Điều 19 Dự thảo Nghị định và các Điều 3, 4, 6, 8 Dự thảo Thông tư) đang tạo ra rào cản gia nhập thị trường rất lớn đối với các thương nhân mới cũng như các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Đặc biệt, Dự thảo còn tạo ra "đặc quyền" cho các thương nhân lịch sử. Theo thiết kế của Dự thảo, tiêu chí cốt lõi để Bộ Công Thương lựa chọn thương nhân đầu mối hoặc phân bổ chỉ tiêu ủy thác xuất khẩu dựa chủ yếu vào thành tích xuất khẩu trong 2 năm gần nhất và điểm tín nhiệm (vốn cũng phụ thuộc vào sản lượng xuất khẩu quá khứ).

Điều này vô hình trung tạo nên một "vòng tròn khép kín": Doanh nghiệp muốn có chỉ tiêu xuất khẩu lớn thì phải có thành tích; nhưng để có thành tích xuất khẩu sang các thị trường giao dịch tập trung (thông qua Bản ghi nhớ, Thỏa thuận thương mại), doanh nghiệp lại bắt buộc phải được chỉ định làm đầu mối từ trước.

Hậu quả là các thương nhân mới hoặc doanh nghiệp nhỏ và vừa dù đáp ứng đầy đủ điều kiện kinh doanh và chủ động liên kết chuỗi sản xuất bền vững vẫn bị loại khỏi cơ hội cạnh tranh sòng phẳng. Quyền lợi xuất khẩu tại các thị trường trọng điểm sẽ bị thâu tóm bởi một nhóm nhỏ doanh nghiệp sở hữu "thị phần lịch sử".

Bên cạnh đó, dự thảo thiếu rõ ràng trong quy trình chỉ định, gia tăng nguy cơ "xin - cho".Không chỉ gây mất bình đẳng, các quy định hiện tại còn bộc lộ nhiều điểm mờ về mặt pháp lý, trao quá nhiều quyền quyết định cảm tính cho cơ quan quản lý.

Như thiếu tiêu chí phân loại đầu mối, Dự thảo chưa làm rõ điều kiện và tiêu chí định lượng nào để quyết định khi nào chỉ định 01 thương nhân duy nhất, khi nào chỉ định từ 02 thương nhân trở lên thực hiện cơ chế luân phiên.

Cùng đó, thiếu nguyên tắc thứ tự luân phiên, không có cơ sở minh bạch để xác định thứ tự ưu tiên giao dịch ban đầu (dựa theo điểm tín nhiệm, quy mô sản lượng hay tiêu chí nào khác).

Thậm chí, mơ hồ trong phương án thay thế. Khi tất cả thương nhân đầu mối từ chối giao dịch, Dự thảo cho phép "Bộ Công Thương chỉ định thương nhân khác" nhưng lại không hề có tiêu chí lựa chọn cụ thể (điểm c khoản 2 Điều 4).

Hơn nữa, Dự thảo chưa rõ tỷ lệ phân bổ nội bộ. Quy định phân bổ 1/3 lượng gạo trong hợp đồng tập trung cho các thương nhân không trực tiếp ký kết (khoản 3 Điều 4) chưa làm rõ sẽ chia đều hay chia theo tỷ lệ xếp hạng tín nhiệm.

“Như vậy có thể thấy, quy trình để chỉ định thương nhân tham gia vào hoạt động xuất khẩu hợp đồng tập trung đang thiếu rõ ràng, trao quá nhiều quyền cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định thương nhân xuất khẩu và sẽ tạo ra nguy cơ về cơ chế xin-cho trong hoạt động này”, VCCI nhận định.

Do đó, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt (Điều 8 Dự thảo Thông tư). Dành riêng một tỷ lệ hợp lý (từ 10% – 15%) tổng sản lượng trong các hợp đồng tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho nhóm thương nhân mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm thực chất.

Đặc biệt, cần cụ thể hóa quy trình chỉ định. Ban hành tiêu chuẩn định lượng minh bạch về trường hợp chỉ định 01 đầu mối hoặc nhiều đầu mối; quy định rõ nguyên tắc xếp hạng luân phiên và tiêu chí chọn thương nhân thay thế.

Làm rõ công thức phân bổ, quy định minh bạch tỷ lệ chia phần sản lượng xuất khẩu đối với các thương nhân không trực tiếp ký hợp đồng.

BÃI BỎ QUY ĐỊNH DỰ TRỮ LƯU THÔNG BẤT HỢP LÝ ĐỂ GIẢM GÁNH NẶNG CHI PHÍ

Theo khoản 2 Điều 16 Dự thảo Thông tư, kết quả thực hiện dự trữ lưu thông là tiêu chí chiếm trọng số lớn trong đánh giá tín nhiệm (dự trữ trên 25% sản lượng xuất khẩu 6 tháng trước đó sẽ đạt điểm tối đa 40/100 điểm). Trong khi đó, Điều 12 Dự thảo Nghị định chỉ bắt buộc mức dự trữ tối thiểu là 5%.

VCCI đánh giá việc dùng tiêu chí dự trữ lưu thông vượt mức để chấm điểm tín nhiệm là không hợp lý và gây tác động tiêu cực đến hoạt động của doanh nghiệp.

Cụ thể, quy định gây rủi ro chôn vốn và đứt gãy dòng tiền. Việc buộc doanh nghiệp duy trì tồn kho liên tục trên 25% sản lượng chỉ để "đua điểm" tín nhiệm sẽ bào mòn dòng vốn lưu động và gánh thêm chi phí kho bãi. Nguy hiểm hơn, doanh nghiệp chấp nhận rủi ro đọng vốn lớn nhưng không hề có gì đảm bảo sẽ được phân bổ chỉ tiêu xuất khẩu tương ứng. Trường hợp không được giao chỉ tiêu, doanh nghiệp sẽ rơi vào khủng hoảng tồn kho.

Mặt khác, làm gia tăng chi phí trung gian không cần thiết. Lúa gạo dù lưu kho tại nhà dân hay kho thương nhân đều là nguồn lực dự trữ quốc gia (được cơ quan nhà nước nắm bắt đầy đủ thông qua hệ thống báo cáo của địa phương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Việc ép buộc tích trữ vật chất quá mức tại kho của thương nhân xuất khẩu chỉ làm gia tăng chi phí logistics và bảo quản, gián tiếp làm giảm giá trị hạt gạo Việt Nam.

Vì vậy, VCCI đề nghị bỏ tiêu chí dự trữ lưu thông ra khỏi thang điểm đánh giá tín nhiệm thương nhân. Thay vào đó, cơ quan soạn thảo nên tập trung đánh giá tiêu chí "Xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm" (đã có tại khoản 1 Điều 14 Dự thảo Nghị định). Đây mới là giải pháp căn cơ, bền vững vừa bảo đảm nguồn cung xuất khẩu, vừa nâng cao chất lượng nông sản.

Vũ Khuê