Văn hóa 'bắt tay' công nghệ - Động lực mới cho Thủ đô trong kỷ nguyên số

Du khách trải nghiệm ứng dụng công nghệ số kết hợp trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Hoàng Quyên

Công nghệ số mở lối cho không gian văn hóa sáng tạo

Những năm gần đây, người dân và du khách đến Hà Nội dễ dàng nhận thấy sự thay đổi rõ nét trong cách tiếp cận và phát triển văn hóa. Nếu trước đây, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản chủ yếu dựa vào phương thức truyền thống, thì nay công nghệ số đã góp phần làm thay đổi căn bản cách thức này, đồng thời mở rộng không gian sáng tạo của Thủ đô.

Tại Hoàng thành Thăng Long, Bảo tàng Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay các lễ hội như Cổ Loa, nhiều công nghệ tiên tiến như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), số hóa 3D đã được ứng dụng để tái hiện không gian văn hóa một cách sinh động. Người dân và du khách có thể “tham quan” di sản từ xa, tiếp cận thông tin đa chiều chỉ với một thiết bị thông minh, thậm chí “chạm” vào lịch sử qua những trải nghiệm trực quan, ấn tượng. Điều này không chỉ mở rộng đối tượng công chúng mà còn góp phần bảo tồn di sản trong bối cảnh nhiều giá trị vật thể đang chịu tác động của thời gian.

Trong lĩnh vực nghệ thuật, công nghệ đang trở thành “chất xúc tác” cho sáng tạo. Các loại hình nghệ thuật truyền thống như sân khấu, âm nhạc dân gian, mỹ thuật… được làm mới bằng kỹ thuật trình diễn hiện đại, hiệu ứng hình ảnh và âm thanh số. Những chương trình nghệ thuật đa phương tiện, biểu diễn trực tuyến hay triển lãm số ngày càng phổ biến, tạo nên diện mạo năng động cho đời sống văn hóa.

Đặc biệt, sự phát triển của các nền tảng số đã mở thêm kênh tiếp cận công chúng cho nghệ sĩ và người làm văn hóa. Nhiều chương trình nghệ thuật lớn tại Hà Nội không chỉ tổ chức trực tiếp mà còn được phát sóng và livestream trên các nền tảng số, qua đó mở rộng phạm vi tiếp cận. Chương trình nghệ thuật đặc biệt “Tự hào là người Việt Nam” được truyền hình trực tiếp trên VTV đồng thời livestream trên các nền tảng số, thu hút hàng chục nghìn khán giả theo dõi cả trực tiếp lẫn trực tuyến.

Tương tự, chương trình “Hà Nội - Từ mùa thu lịch sử năm 1945” cũng được phát sóng và tiếp sóng trên nhiều kênh truyền hình, kết hợp công nghệ trình chiếu hiện đại, giúp nội dung nghệ thuật lan tỏa rộng rãi tới công chúng cả nước. Không gian sáng tạo vì thế không còn bị giới hạn bởi địa lý, mà được mở rộng trên môi trường số, nơi các ý tưởng có thể lan tỏa nhanh chóng, vượt qua rào cản về không gian và thời gian.

Song song với đó, công nghệ cũng góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển. Các sản phẩm văn hóa như phim ảnh, âm nhạc, thiết kế, trò chơi điện tử... ngày càng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số từ khâu sản xuất đến phân phối. Những sản phẩm mang đậm bản sắc Việt, khi được quảng bá trên nền tảng số, đã tiếp cận thị trường quốc tế, mở ra cơ hội lớn cho ngành công nghiệp sáng tạo.

3 Nghị quyết, 1 tầm nhìn

Trên nền tảng chuyển đổi số, sự ra đời của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa trong phát triển bền vững. Đối với Hà Nội, việc cụ thể hóa Nghị quyết bằng các chương trình hành động thiết thực đã tạo động lực mạnh mẽ để phát triển văn hóa gắn với khoa học - công nghệ.

Một trong những điểm nhấn là định hướng phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập. Với lợi thế hội tụ nhiều làng nghề truyền thống, di sản phong phú cùng đội ngũ nghệ sĩ, trí thức đông đảo, Hà Nội có điều kiện thuận lợi để xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa dạng. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Cùng với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về văn hóa đang được đẩy mạnh. Khi các dữ liệu về di sản, nghệ thuật, lễ hội... được số hóa và kết nối, hệ thống dữ liệu này không chỉ phục vụ công tác quản lý mà còn tạo nền tảng cho nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo. Đây là bước đi quan trọng để đưa văn hóa Thủ đô hội nhập sâu rộng với thế giới.

Đáng chú ý, Nghị quyết 02-NQ/TW tiếp tục bổ sung những định hướng quan trọng, nhấn mạnh vai trò của con người trong phát triển văn hóa. Hà Nội - trung tâm đào tạo lớn của cả nước - là nơi tập trung nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, qua đó tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây chính là yếu tố then chốt để phát triển nguồn nhân lực văn hóa - công nghệ, đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.

Cùng với đó, thế hệ trẻ Hà Nội đang trở thành lực lượng tiên phong trong việc kết hợp văn hóa và công nghệ. Với tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng nhanh, họ không chỉ kế thừa mà còn làm mới các giá trị truyền thống, tạo ra những sản phẩm văn hóa mang hơi thở đương đại. Từ các dự án khởi nghiệp sáng tạo đến những sản phẩm nghệ thuật ứng dụng công nghệ cao, tất cả đang góp phần hình thành hệ sinh thái văn hóa năng động.

Trong bối cảnh đó, Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” được Chính phủ phê duyệt đã hướng tới hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia; góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Việt Nam, đồng thời biến văn hóa số thành nguồn lực mới cho phát triển bền vững và thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Mục tiêu đến năm 2030, 100% lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung; toàn bộ di sản văn hóa được số hóa, chuẩn hóa và chia sẻ theo quy định, trong đó 80% có mã định danh; ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể vùng dân tộc thiểu số được số hóa; 100% cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa kết nối, đồng bộ dữ liệu và triển khai chuyển đổi số...

Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam hình thành hệ sinh thái văn hóa số hoàn chỉnh, với công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trở thành trụ cột, đóng góp khoảng 9% GDP, trong đó sản phẩm công nghiệp văn hóa số chiếm trên 80%.

Những mục tiêu này cho thấy chuyển đổi số là hướng đi mang tính chiến lược để văn hóa Việt Nam phát triển bền vững. Nền tảng cho quá trình đó chính là hệ thống các nghị quyết, đề án với tầm nhìn dài hạn, đồng bộ và giàu tính thực tiễn, không chỉ tạo khuôn khổ định hướng mà còn khơi dậy cảm hứng cho đội ngũ làm văn hóa và đông đảo nhân dân, trong đó có Thủ đô Hà Nội - trung tâm văn hóa, chính trị của cả nước.

Trên nền tảng ấy, sự đồng bộ về chính sách cùng với sự chủ động của các chủ thể sáng tạo đang tạo nên bước chuyển mạnh mẽ cho văn hóa Thủ đô. Từ bảo tồn di sản đến phát triển công nghiệp văn hóa, từ không gian thực đến không gian số, tất cả đang hòa quyện, góp phần định hình một diện mạo mới cho Hà Nội trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi cạnh tranh không chỉ diễn ra ở kinh tế mà còn lan sang lĩnh vực văn hóa, việc đầu tư cho văn hóa gắn với công nghệ là hướng đi đúng đắn. Với những nền tảng sẵn có và định hướng rõ ràng, Hà Nội đang từng bước khẳng định vai trò là trung tâm sáng tạo, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam.

Sự “bắt tay” giữa văn hóa và công nghệ vì thế không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là chìa khóa để Thủ đô bứt phá. Khi truyền thống được nâng đỡ bởi công nghệ và sáng tạo được dẫn dắt bởi chính sách đúng đắn, văn hóa Hà Nội sẽ tiếp tục tỏa sáng, góp phần xây dựng một Thủ đô văn hiến, hiện đại và giàu bản sắc trong kỷ nguyên mới.

Phạm Hương Giang