Triển lãm những bức họa vô giá của vua Hàm Nghi: Sức sống, chiều sâu của đối thoại văn hóa song phương

Bức tranh “Phong cảnh với cây bách (Menthon-Saint-Bernard)” của cựu hoàng Hàm Nghi. Ảnh: Viện Pháp tại Hà Nội cung cấp

Tôn vinh di sản giao thoa Việt - Pháp

Với quy mô lớn và tiêu chuẩn trưng bày quốc tế, triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama” (diễn ra từ ngày 24-4 đến 10-5-2026 tại Nhà Thái Học, Văn Miếu - Quốc Tử Giám) không chỉ giới thiệu các tác phẩm hội họa của cựu hoàng Hàm Nghi mà còn mở ra một không gian giao thoa nghệ thuật Việt - Pháp.

Vua Hàm Nghi (1871 - 1944) là vị vua thứ 8 của triều Nguyễn, lên ngôi năm 1884 khi mới 13 tuổi. Ngay từ khi còn trẻ, vua Hàm Nghi đã quyết không hợp tác với Pháp mà cùng với phái chủ chiến do Thượng thư Bộ binh Tôn Thất Thuyết đứng đầu, tìm cách chống lại âm mưu xâm lược của thực dân Pháp. Vua Hàm Nghi gắn liền với phong trào Cần Vương, kêu gọi văn thân, nghĩa sĩ đứng lên giúp vua chống Pháp. Năm 1888, khi 17 tuổi, vua bị thực dân Pháp bắt và đưa đi lưu đày ở Alger - thủ đô nước Algeria. Từ đó, ông sống tại một biệt thự trên khu đồi El Biar, cách thủ đô Alger khoảng 12km, rồi qua đời vào tháng 1-1944.

Trong thời gian sống lưu đày tại nơi đất khách quê người, cựu hoàng Hàm Nghi vẫn giữ nguyên nếp sống dân tộc, dù phải trải qua nhiều khó khăn, thử thách. Sau đó, vua học tiếng Pháp và tiếp thu hội họa phương Tây. Năm 1896, ông thực hiện bức chân dung tự họa bằng chì than đầu tiên rồi in sao hàng loạt và tặng cho những người ông gặp. Bức tự họa ấy như một lời khẳng định, ông vẫn là vua nước An Nam và người Pháp vẫn không thể khuất phục được lòng yêu nước của ông.

Suốt những tháng năm tại Alger, cựu hoàng Hàm Nghi luôn đau đáu trong tim một nỗi nhớ quê hương cội nguồn. Ông đã gửi gắm những tâm tư, suy nghĩ ấy qua từng màu sắc, nét vẽ trong những bức họa của mình, để lại cho hậu thế kho tàng tác phẩm hội họa giá trị.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê, cựu hoàng Hàm Nghi giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Bên cạnh Lê Văn Miến, cựu hoàng Hàm Nghi được xem là một trong những người tiên phong tiếp cận và thực hành hội họa theo hệ thống hàn lâm phương Tây, góp phần mở ra giai đoạn khởi đầu của mỹ thuật Đông Dương, đồng thời đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam. “Cựu hoàng Hàm Nghi học vẽ dưới sự hướng dẫn của Marius Reynaud, một họa sĩ quân đội Pháp tại Alger. Sau đó, ngài tiếp tục theo học điêu khắc với điêu khắc gia Auguste Rodin lừng danh. Trong 55 năm lưu đày, ông dành trọn thời gian cống hiến cho hội họa và sáng tác nhiều tác phẩm, song một vụ cháy xưởng đã phá hủy phần lớn tác phẩm, hiện chỉ còn hơn 100 bức tranh. Trong số đó, 20 tác phẩm được chúng tôi cố gắng mượn cho chuỗi triển lãm này” - nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê chia sẻ thêm.

Tất cả các bức tranh đều được thẩm định, bảo quản và phục chế bởi các chuyên gia trong ngành, được đồng giám tuyển bởi nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê và Tiến sĩ Amandine Dabat - hậu duệ đời thứ 5 của vua Hàm Nghi.

Theo ông Franck Bolgiani, Giám đốc Viện Pháp tại Hà Nội, thông qua việc đồng tổ chức triển lãm, Viện Pháp mong muốn góp phần thúc đẩy đối thoại liên văn hóa và tham gia tôn vinh một di sản chung. Dự án chính là minh chứng rõ nét cho khả năng hợp tác xây dựng những dự án quy mô dựa trên nền tảng ký ức chung giữa hai nước, song song với đó là hướng tới một định hình phát triển mang tính đương đại rõ ràng. Ở tầm rộng hơn, triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama” cho thấy sức sống và chiều sâu của đối thoại văn hóa song phương, thể hiện mong muốn chung trong việc tôn vinh một di sản chung sống động và giàu ý nghĩa đối với các thế hệ đương đại” - ông Franck Bolgiani cho biết thêm.

Điểm hẹn văn hóa

Triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama” là một trong những hoạt động nhằm hướng tới chào mừng kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026). Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm góp phần chuyển hóa di tích thành không gian sáng tạo, đồng thời tôn vinh các giá trị tri thức và văn hóa dân tộc. Ông Lê Xuân Kiêu cũng kỳ vọng triển lãm sẽ trở thành điểm hẹn văn hóa ý nghĩa, đưa di sản đến gần hơn với công chúng đương đại, từ đó giúp tiếp tục nuôi dưỡng mạch nguồn văn hóa.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê, việc lựa chọn không gian trưng bày lần này mang nhiều ý nghĩa: “Nếu năm ngoái, việc đưa tranh cựu hoàng Hàm Nghi hồi hương về Điện Kiến Trung (Đại nội Huế) đánh dấu điểm khởi đầu cho chuỗi dự án, thì năm nay việc lựa chọn Văn Miếu - Quốc Tử Giám lại mang ý nghĩa biểu tượng về tri thức và học vấn. Cựu hoàng Hàm Nghi vừa tiếp nhận đào tạo bài bản từ giáo dục hàn lâm Tây phương, vừa giữ được khí chất văn hiến ngàn năm của một văn nhân đất Việt trong từng tác phẩm. Việc trưng bày triển lãm trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám sẽ tạo nên một trải nghiệm thị giác và cảm xúc mới mẻ cho công chúng Hà Nội”.

Bên cạnh không gian trưng bày, chuỗi hoạt động đi kèm như tọa đàm, giao lưu và tour chuyên đề cũng được tổ chức nhằm mở rộng trải nghiệm cho người xem. Anh Trần Vũ Minh Phúc, phụ trách Bộ phận Truyền thông của Art Nation cho biết: “Tọa đàm mở ra một góc nhìn đa chiều về vua Hàm Nghi - nhân vật lịch sử gắn liền với những biến động chính trị và dấu ấn văn hóa đặc sắc. Bên cạnh đó, những câu chuyện về quá trình nghiên cứu và thực hiện triển lãm, cùng những góc nhìn liên ngành cũng sẽ được các diễn giả đem tới cho khán giả nhằm mang đến bức tranh tổng quát về nghệ thuật Hàm Nghi”.

Thùy Trang - Sùng Phương