Ưu đãi xe điện: Bài toán công bằng và ô nhiễm môi trường do pin

Sáng nay (23/4), tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI, vấn đề ưu đãi xe điện đã trở thành tâm điểm thảo luận khi sửa đổi 4 Luật Thuế.

Các đại biểu cho rằng chính sách cần hài hòa giữa việc thúc đẩy tăng trưởng xanh với việc ngăn ngừa rủi ro ô nhiễm từ pin thải, đồng thời phải đảm bảo tính công bằng với các doanh nghiệp sản xuất phương tiện truyền thống.

Trong phiên thảo luận tại hội trường, một trong những nội dung trọng tâm là việc kéo dài thời gian áp dụng mức thuế suất ưu đãi đối với xe điện chạy bằng pin dưới 24 chỗ ngồi. Các đại biểu đánh giá cao tinh thần quyết liệt của Chính phủ nhưng cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về trách nhiệm hậu kiểm môi trường.

Nguy cơ phát sinh "loại ô nhiễm mới" từ pin thải

Dù thống nhất với chủ trương khuyến khích chuyển đổi năng lượng, song nhiều đại biểu bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về hệ lụy của pin xe điện khi hết hạn sử dụng.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) nhận định rằng chính sách ưu đãi xe điện cần phải được nhìn nhận một cách toàn diện hơn, không chỉ ở giai đoạn lăn bánh mà phải tính đến cả vòng đời sản phẩm.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn Đồng Tháp).

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ bày tỏ băn khoăn về những rủi ro ô nhiễm môi trường do pin xe điện gây ra, nhất là khi pin hư hỏng hoặc hết hạn sử dụng.

Do đó, kiến nghị Quốc hội, Chính phủ xem xét song song hai nhóm chính sách: Một là, tiếp tục duy trì chính sách ưu đãi xe điện, hỗ trợ phát triển hệ thống trạm sạc, hạ tầng kỹ thuật và khuyến khích chuyển giao công nghệ sản xuất pin thân thiện với môi trường. Hai là, ban hành quy định bắt buộc các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu xe điện phải thu hồi, tái chế pin đã qua sử dụng, xây dựng hệ thống thu gom, xử lý chuyên nghiệp, đầu tư nghiên cứu công nghệ tái chế và thay thế các loại pin công nghệ cũ bằng loại pin thế hệ mới an toàn hơn với môi trường, để tránh tình trạng khắc phục được ô nhiễm này nhưng lại phát sinh một loại ô nhiễm khác.

Ý kiến này phản ánh thực tế rằng, nếu chỉ tập trung vào việc giảm phát thải khí nhà kính mà bỏ qua quy trình xử lý pin, chúng ta có thể đối mặt với thảm họa ô nhiễm đất và nguồn nước trong tương lai gần.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng).

Cùng quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (TP Hải Phòng) tán thành chính sách này để phù hợp với mục tiêu chuyển đổi xanh, giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch và tạo ổn định chính sách cho thị trường.

Bà Nga nhấn mạnh: “ưu đãi thuế chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hạ tầng sạc, khả năng đáp ứng của lưới điện phân phối, xử lý pin thải và nâng tỷ lệ nội địa hóa. Chính hồ sơ đánh giá tác động đã thừa nhận rủi ro quá tải cục bộ lưới điện, thách thức xử lý pin sau sử dụng và tác động giảm thu ngân sách khoảng 10.000 tỉ đồng mỗi năm".

Do đó, đại biểu đề nghị sau khi luật được thông qua, Chính phủ cần triển khai đồng bộ các giải pháp ngoài thuế để chính sách này không chỉ kích cầu tiêu dùng, mà còn thực sự thúc đẩy một hệ sinh thái giao thông xanh bền vững.

Đảm bảo tính công bằng trong môi trường kinh doanh

Một vấn đề khác được các đại biểu mổ xẻ chính là sự cân bằng lợi ích giữa các loại hình phương tiện.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) thẳng thắn nêu quan điểm về sự công bằng trong chính sách thuế. Hiện nay, các doanh nghiệp sản xuất xe xăng vốn là những đơn vị đã đầu tư rất lớn theo sự khuyến khích trước đây của Nhà nước lại đang đứng trước áp lực lớn khi các gói ưu đãi xe điện được triển khai mạnh mẽ.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp).

Theo đại biểu Phạm Văn Hòa, cần xem xét lại mức độ ưu tiên để tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, tránh tình trạng có sự so sánh, phân biệt quá lớn giữa các loại phương tiện, gây thiệt hại cho các đơn vị sản xuất truyền thống. Bên cạnh đó, ông cũng chỉ ra rằng hạ tầng sạc pin đang là rào cản lớn nhất tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM.

Việc thiếu quy chuẩn về trạm sạc tại tầng hầm chung cư hay các quy định về an toàn cháy nổ đang khiến chính sách khuyến khích chưa thực sự đi sâu vào đời sống.

Lộ trình ưu đãi xe điện và áp lực "cú sốc" thuế suất

Liên quan đến dự thảo điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đưa ra những cảnh báo về lộ trình tăng thuế sau giai đoạn 2031. Theo dự thảo, mức thuế đối với xe điện dưới 9 chỗ sẽ tăng từ 3% lên 11%.

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long)

Đại biểu Thạch Phước Bình phân tích: “Việc tăng thuế suất lên mức cao hơn từ năm 2031 là hết sức cần thiết. Tuy nhiên, mức tăng từ 3% lên 11% (tức là tăng gấp gần 4 lần) có thể gây tác động 'đột ngột' đến thị trường. Đề nghị cần có các đánh giá tác động thị trường sớm vào khoảng năm 2029 và cân nhắc thiết kế lộ trình tăng thuế theo hướng từng bước, tránh gây cú sốc cho người tiêu dùng và doanh nghiệp”.

Ông cho rằng, nếu mức thuế tăng quá nhanh sẽ triệt tiêu động lực của người mua xe, làm ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất dài hạn của các doanh nghiệp đang hưởng chính sách ưu đãi xe điện.

Giải trình của cơ quan soạn thảo và kết luận của Quốc hội

Phát biểu giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến đóng góp. Bộ trưởng cũng nhấn mạnh chính sách ưu đãi xe điện hiện tại đã được tính toán dựa trên sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng kết luận phiên thảo luận sáng nay.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh các ý kiến phát biểu đều thể hiện tâm huyết và trách nhiệm cao đối với mục tiêu phát triển bền vững. Bà yêu cầu cơ quan soạn thảo phối hợp với các bên liên quan khẩn trương nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ các ý kiến của đại biểu Quốc hội, đặc biệt là các giải pháp đồng bộ về hạ tầng trạm sạc và quy chuẩn tái chế pin.

Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, việc kéo dài thời gian áp dụng mức thuế suất ưu đãi đối với xe chạy bằng pin cần được đánh giá tác động kỹ lưỡng ở cả hai mặt ưu điểm và hạn chế.

Chính sách ưu đãi xe điện không chỉ đơn thuần là công cụ thuế, mà phải là một phần của hệ sinh thái giao thông xanh bền vững, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế cũng như mục tiêu bảo vệ môi trường của quốc gia.

Dự kiến, sau khi tiếp thu các ý kiến thảo luận tại hội trường, dự thảo Luật sẽ được hoàn thiện để báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi chính thức trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.

Nam Phong