Ứng phó biến đổi khí hậu, thiên tai: Phòng ngừa, ngăn chặn từ sớm, từ xa

Trong bài phát biểu Khai mạc Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV ngày 20/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, chính sách khí hậu phải chuyển từ khắc phục hậu quả sang phòng ngừa, thích ứng, phục hồi; từ quản lý theo địa giới sang quản trị theo hệ sinh thái, lưu vực sông, vùng biển. Trung ương cần xác định rõ lợi ích cốt lõi phải bảo vệ, nguy cơ phải ngăn chặn từ sớm, từ xa; cơ chế chỉ huy, phối hợp và cảnh báo sớm.

Chính quyền địa phương ở xã Mường La (Sơn La) đang nỗ lực sắp xếp, di dời một số hộ dân sinh sống trong khu vực có nguy cơ sạt lở cao đến nơi ở mới, đảm bảo an toàn. Ảnh: Quang Quyết/TTXVN

Chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động

Thiên tai đã gây nhiều thiệt hại về người, tài sản, cơ sở vật chất, hạ tầng, sản xuất... Gần đây nhất, đợt mưa lớn diện rộng từ ngày 15-18/7 đã gây thiệt hại nghiêm trọng tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Tính đến 17 giờ 30 ngày 21/7, mưa lũ, lũ quét, sạt lở đất làm 17 người thương vong (trong đó có 7 người chết, 1 người mất tích) và nhiều thiệt hại khác về nhà cửa, sản xuất nông nghiệp, hạ tầng...,. Ước thiệt hại khoảng 502,76 tỷ đồng. Cũng trong 6 tháng đầu năm 2026, thiên tai làm 30 người chết, 56 người bị thương, 63 nhà sập đổ, 20.405 nhà hư hỏng, tốc mái; 28594 ha lúa, hoa màu, cây trồng bị thiệt hại... Ước thiệt hại khoảng 570,7 tỷ đồng.

Mới đây, tại buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, phòng, chống thiên tai phải được đưa vào kịch bản điều hành phát triển, đầu tư công, sản xuất, kinh doanh, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và bảo vệ đời sống nhân dân.

Tinh thần chung là phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; từ chỉ đạo theo mùa vụ sang chuẩn bị thường xuyên; từ cách làm chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang cách làm dựa trên dữ liệu, khoa học, công nghệ, pháp luật, kỷ luật quy hoạch và trách nhiệm người đứng đầu.

Về quan điểm chỉ đạo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, bảo vệ tính mạng nhân dân là yêu cầu cao nhất, là mệnh lệnh cao nhất. Mọi phương án, mọi quyết định chỉ huy, mọi nguồn lực huy động phải hướng trước hết vào việc bảo vệ người dân, nhất là người già, trẻ em, phụ nữ mang thai, người khuyết tật, người bệnh, hộ nghèo, hộ neo đơn, người dân ở vùng nguy hiểm.

"Lấy sự an toàn của nhân dân làm thước đo cao nhất, lấy hiệu quả thực tế làm tiêu chuẩn đánh giá, quyết tâm bảo vệ thành quả phát triển và giữ vững ổn định đất nước", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, phòng ngừa phải đi trước một bước, phải bắt đầu từ quy hoạch, đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng, bảo vệ rừng, hành lang thoát lũ, an toàn hồ đập, bố trí dân cư, quản lý sông suối, kiểm soát khai thác cát, khai thác nước ngầm, thoát nước đô thị, cảnh báo sớm, dữ liệu số và kỹ năng cộng đồng...

Ủy viên Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự Quốc gia, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, thực tiễn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả và nâng cao sức chống chịu của cộng đồng trước thiên tai.

"Chúng ta không thể chỉ tìm cách "chống" lại sự tàn phá của thiên tai, mà phải “chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai". Khi mỗi người dân có kiến thức, mỗi gia đình có kỹ năng ứng phó và mỗi cộng đồng có sự liên kết chặt chẽ, chúng ta sẽ tạo nên một “lá chắn thép” bền vững hơn bất kỳ công trình kiên cố nào', Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp bày tỏ.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cũng cho hay, việc tăng tính chủ động của chính quyền địa phương là rất cần thiết, điều quan trọng là cần bảo đảm người đứng đầu địa phương hiểu rõ các loại hình thiên tai tại địa phương, xây dựng kế hoạch hành động cụ thể và phổ biến đầy đủ đến người dân.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam cho biết, để giảm thiểu rủi ro, một trong những vấn đề cần quan tâm là hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm. Cảnh báo sớm không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là năng lực truyền thông và hành động của cộng đồng, bảo đảm người dân nhận được thông tin kịp thời và biết cách ứng phó. Theo đại diện Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, đây là cách tiếp cận dựa trên bài học kinh nghiệm, kế thừa thực tiễn các đợt đánh giá trước, nhằm nâng cao chất lượng điều phối và hiệu quả hỗ trợ trong các tình huống thiên tai tiếp theo.

Rà soát, cập nhật toàn bộ kịch bản thiên tai năm 2026 phù hợp thực tế

Theo dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn, dưới tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai trong thời gian tới được nhận định là diễn biến phức tạp, khó lường. Trước tình hình đó, nêu nhiệm vụ trọng tâm từ nay đến hết năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị, rà soát, cập nhật toàn bộ kịch bản thiên tai năm 2026. Kịch bản phải sát từng vùng, từng địa bàn, từng lưu vực, từng nhóm công trình, từng nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Không dùng phương án cũ cho tình hình mới; không sao chép phương án giữa các địa phương; không để văn bản rất đầy đủ nhưng khi xảy ra tình huống lại không vận hành được.

Bảo vệ an toàn tính mạng nhân dân trong mọi tình huống. Cấp xã phải nắm chắc từng hộ dân trong khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở, ngập sâu, hạ du hồ chứa, ven sông, ven biển, khu nhà yếu, nhà tạm. Danh sách phải có thật, cập nhật thật, giao người phụ trách thật. Không để khi thiên tai xảy ra mới hỏi dân ở đâu, ai cần cứu trước, vật tư ở đâu, lực lượng nào đến. Kiểm tra an toàn công trình xung yếu và hạ tầng thiết yếu....

Để nâng cao hiệu quả công tác chỉ đạo, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp đề nghị, việc vận hành cơ chế phòng thủ dân sự phải bảo đảm đúng quy định nhưng linh hoạt trong tổ chức thực hiện. Các kịch bản ứng phó cần được chủ động triển khai ngay từ sớm; đồng thời thực hiện đúng phân cấp chỉ đạo, phát huy vai trò chủ động của chính quyền cơ sở theo từng cấp độ thiên tai. Luật Phòng thủ dân sự quy định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, song trong các tình huống khẩn cấp, cần có sự vào cuộc kịp thời của các bộ, ngành Trung ương để hỗ trợ địa phương. Các lực lượng phát huy vai trò, phối hợp chặt chẽ, phát huy sức mạnh tổng hợp để ứng phó và khắc phục hậu quả hiệu quả.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho hay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030; nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và cảnh báo theo tác động; hoàn thành sửa đổi 11 quy trình vận hành liên hồ chứa theo hướng ưu tiên dung tích cắt lũ; chỉ đạo bảo đảm an toàn đê điều, hồ chứa, sản xuất nông nghiệp, chủ động ứng phó hạn hán, thiếu nước; ưu tiên đầu tư các dự án di dời dân cư, sửa chữa công trình đê điều, phòng, chống thiên tai...

Thông tin về việc hợp tác với Việt Nam trong thời gian tới, bà Pauline Tamesis chia sẻ: Liên Hợp Quốc sẽ tập trung vào bốn trụ cột: Phát triển con người, thúc đẩy chuyển đổi kinh tế, bảo vệ tiến trình chuyển đổi và tăng cường quản trị hiệu quả. Trong tổng thể đó, tăng cường khả năng chống chịu thiên tai được xem là điều kiện để bảo vệ thành quả phát triển và bảo đảm tăng trưởng bao trùm.

"Liên Hợp Quốc sẽ tiếp tục huy động chuyên môn và nguồn lực để hỗ trợ Việt Nam tăng cường hệ thống phòng ngừa, ứng phó và phục hồi sau thiên tai, qua đó góp phần bảo vệ vững chắc các thành quả phát triển của Việt Nam", bà Pauline Tamesis khẳng định.

Thắng Trung (TTXVN)