Ủ ấm... hồn quê

Bước sang tuổi 67, ông Hảo vẫn cần mẫn chuốt nan chế tác ủ ấm.

67 tuổi đời thì có đến gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề làm ủ ấm, ông Nguyễn Văn Hảo - Trưởng làng nghề thủ công mỹ nghệ và Ủ ấm Sơn Vi (thôn Sơn Vi 1, xã Bản Nguyên) giờ là một trong số rất ít những người còn gắn bó với nghề truyền thống của cha ông. Theo lời ông “Khi lớn lên đã thấy ông bà nội, rồi bố mẹ mình ngoài thời gian ra đồng chăm bẵm mấy sào ruộng thì lại tất tả đi mua nứa, sơn ta, cặm cụi chuốt nan, chắp khuôn tạo hình ủ ấm”. Chưa đầy chục tuổi, ông Hảo đã biết phụ cha mẹ những phần việc đơn giản, đến năm 12 tuổi có thể hoàn tất mọi công đoạn chế tác ủ ấm.

Năm 18 tuổi, khi cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam và thực hiện nghĩa vụ quốc tế tại Campuchia bước vào giai đoạn cam go, ông Hảo tạm gác công việc đồng áng, rời tay cày, tay dao chuốt nan, lên đường nhập ngũ. Sau thời gian chiến đấu trên chiến trường K, ông bị thương ở bụng, mang thương tật 50% rồi trở về quê hương. Tiếp tục công việc đồng áng, ông lại gắn bó với nghề làm ủ ấm đã thấm vào mình từ thuở nhỏ.

Mặc dù nghề làm ủ ấm Sơn Vi trải qua những bước thăng trầm theo thời cuộc, song ông Hảo cùng với những người thợ vẫn cố gắng duy trì nghề, dù không ít lúc chật vật. Năm 2010, làng nghề thủ công mỹ nghệ và ủ ấm Sơn Vi được công nhận làng nghề truyền thống, tiếp thêm động lực để những người thợ nơi đây gìn giữ, phát huy nghề cha ông, đồng thời tiếp thêm động lực để ông Hảo thực hiện trách nhiệm của người đứng đầu làng nghề, gìn giữ và trao truyền kỹ nghệ của cha ông.

Vợ chồng ông Hảo là một trong số ít các hộ còn sản xuất ủ ấm truyền thống tại Làng nghề.

Khác với những sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt, ủ ấm Sơn Vi được chế tác hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Nứa được chẻ thành nan làm khung; bông, vải vụn dùng làm lớp lót giữ nhiệt; ván xoan mỏng làm đáy; sơn, keo được sử dụng để kết dính và hoàn thiện sản phẩm. Qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những nguyên liệu dân dã được tạo hình thành chiếc ủ ấm với kiểu dáng riêng, nhiều kích cỡ, màu sắc, phổ biến là đỏ son và vàng.

Giá trị của chiếc ủ ấm không nằm ở sự cầu kỳ của nguyên liệu mà ở độ khéo léo trong từng công đoạn. Từ chuốt nan, tạo khung, lót bông đến bọc vải, quét sơn, mỗi thao tác đều đòi hỏi sự cẩn thận và kinh nghiệm. Các lớp vật liệu phải vừa khít, dáng ủ ấm cân đối, bề mặt nhẵn đẹp, bảo đảm khả năng giữ nhiệt. Thành phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu giữ nóng nước chè xanh, nước lá vối, nhân trần... mà còn gợi nhớ nếp sinh hoạt thân thuộc của những gia đình vùng trung du. Mỗi chiếc ủ ấm vì thế mang dấu ấn riêng của người thợ Sơn Vi. Đó là kết quả của sự tỉ mỉ, cần mẫn và kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác, kết tinh trong một vật dụng bình dị của đời sống thôn quê.

Năm 2022, sản phẩm ủ ấm Sơn Vi được công nhận OCOP 3 sao, tạo thêm cơ hội quảng bá và phát triển thương hiệu. Từ chỗ chủ yếu tiêu thụ qua thương lái, sản phẩm đã đến với khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố. Sau 37 năm cung cấp hàng cho các thương lái ở phố Hàng Khoai, Hà Nội, phục vụ nhu cầu mua sắm của người dân và khách du lịch, gia đình ông Hảo còn kết nối với các doanh nghiệp ở Bát Tràng để hoàn thiện bộ sản phẩm gồm ấm đựng nước và ủ ấm phục vụ du khách.

Có đơn hàng tương đối đều đặn, gia đình ông thuê thêm 7 lao động, mẫu mã sản phẩm được cải tiến để đáp ứng nhu cầu thị trường nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng truyền thống. Tuy nhiên, phía sau tín hiệu thị trường tích cực vẫn là bài toán khó về hiệu quả kinh tế. Mỗi chiếc ủ ấm có giá bán khoảng 280.000 - 500.000 đồng, tùy loại và kích cỡ. Một người thợ lành nghề, nếu tự làm trọn vẹn các công đoạn, mỗi ngày cũng chỉ hoàn thành được một chiếc. Sau khi trừ chi phí nguyên liệu, tiền công thu về không tương xứng với thời gian và công sức bỏ ra, nhất là khi so sánh với những công việc phổ thông khác. Đó cũng là lý do khiến số hộ thường xuyên sản xuất ủ ấm ở Sơn Vi hiện giảm còn khoảng 3-5 hộ. Ngay cả con trai út của ông Hảo, người được cha truyền nghề từ sớm, hơn chục tuổi đã làm được những chiếc ủ ấm tinh xảo, khéo tay không kém, thậm chí có phần hơn cha, nay vẫn sống cùng bố mẹ nhưng chủ yếu phụ giúp khi cần, chưa có ý định gắn bó lâu dài với nghề.

Thị trường có quy luật riêng, không phải sản phẩm truyền thống nào cũng có thể tồn tại chỉ bằng giá trị hoài niệm. Với ủ ấm Sơn Vi, gìn giữ nghề cần đi cùng việc tạo dựng đầu ra ổn định và nâng cao giá trị sản phẩm. Bên cạnh nỗ lực đổi mới mẫu mã, mở rộng thị trường của các hộ làm nghề, địa phương cần quan tâm quảng bá sản phẩm OCOP, kết nối với các cơ sở kinh doanh du lịch, đưa ủ ấm trở thành sản phẩm lưu niệm mang dấu ấn văn hóa địa phương. Những hoạt động trải nghiệm quy trình chế tác, giới thiệu kỹ nghệ của người thợ cũng có thể mở thêm hướng phát triển cho làng nghề.

Hà Phương