Để công nghệ không làm phai nhạt giá trị văn hóa Việt...

Tuy nhiên, phải làm thế nào để phát huy sức mạnh công nghệ mà vẫn giữ được dấu ấn cá nhân, bản sắc văn hóa và trách nhiệm đạo đức của người sáng tạo? Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với một số chuyên gia, nghệ sĩ về vấn đề này.

TS Đặng Hà Chi, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội:

Vai trò chủ thể trong quá trình sáng tác vẫn phải là con người

AI đang mở ra không gian sáng tạo rộng lớn, giúp người sáng tạo thử nghiệm nhiều phương án, tìm kiếm những liên tưởng mới, hỗ trợ xử lý kỹ thuật và rút ngắn thời gian từ ý tưởng đến bản nháp.

Tuy nhiên, khi công cụ có thể nhanh chóng tạo ra hình ảnh, âm thanh và văn bản, người sáng tạo cũng đứng trước nguy cơ lệ thuộc vào những gợi ý có sẵn, suy giảm khả năng quan sát, tư duy độc lập và khả năng hình thành phong cách riêng. Điều đáng lo ngại không hẳn là AI trực tiếp thay thế nghệ sĩ mà là con người tự đánh mất vai trò chủ thể trong quá trình sáng tác.

Theo tôi, nguyên tắc quan trọng là AI có thể gợi ý nhưng con người phải là người quyết định. Người sáng tạo cần xuất phát từ trải nghiệm, cảm xúc, vấn đề và quan điểm riêng, sau đó sử dụng AI để mở rộng các phương án thể hiện. Giá trị của người nghệ sĩ nằm ở khả năng lựa chọn, phán đoán, kiến tạo ý nghĩa và biến đổi kết quả do công nghệ tạo ra thành tiếng nói của chính mình.

Bên cạnh năng lực sáng tạo, vấn đề quyền tác giả và đạo đức cũng cần được quan tâm. Cần chú ý đến nguồn gốc dữ liệu AI sử dụng và cách khai thác thành quả sáng tạo của người khác; tránh mô phỏng quá sát phong cách nghệ sĩ, tái tạo tác phẩm hoặc tạo ra sản phẩm khiến công chúng nhầm lẫn về nguồn gốc.

Theo tôi, cần đề cao 4 nguyên tắc: Minh bạch khi sử dụng AI ở mức phù hợp; tôn trọng quyền tác giả và công sức sáng tạo; chịu trách nhiệm về nội dung; tôn trọng giá trị văn hóa khi khai thác chất liệu lịch sử, tín ngưỡng và di sản cộng đồng.

Tôi cho rằng công nghệ có thể mở rộng khả năng sáng tạo nhưng không thể thay thế trách nhiệm của con người. Người sáng tạo vẫn là người lựa chọn công cụ, đặt yêu cầu, chỉnh sửa, công bố và hưởng lợi từ tác phẩm. Vì vậy, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người. Có thể nói, AI càng mạnh thì yêu cầu về tính minh bạch, sự tôn trọng và trách nhiệm của người sáng tạo càng cao.

Trung tá, nhà sản xuất, nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn, Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội:

Giữ bản lĩnh sáng tạo, khẳng định tiếng nói nghệ thuật riêng

Từ thực tiễn làm nghề, tôi nhận thấy AI là công cụ hữu ích, giúp người nghệ sĩ tìm kiếm tư liệu, phát triển ý tưởng, thử nghiệm giai điệu, hòa thanh, phối khí và xử lý âm thanh... góp phần rút ngắn thời gian sản xuất, tiết kiệm chi phí, đồng thời mở rộng khả năng thử nghiệm, kết hợp các phong cách nghệ thuật khác nhau.

Tuy nhiên, AI có thể hỗ trợ tạo ra sản phẩm, còn chiều sâu cảm xúc, trải nghiệm sống và thông điệp nghệ thuật vẫn cần dấu ấn của con người. Theo tôi, AI nên là công cụ mở rộng năng lực sáng tạo, chứ không phải phương tiện thay thế người nghệ sĩ.

Để tránh lạm dụng AI, người nghệ sĩ cần chú trọng 3 vấn đề. Trước hết, phải duy trì năng lực sáng tạo độc lập, không ngừng trau dồi chuyên môn, tích lũy vốn sống và xây dựng phong cách riêng. Tiếp đó là tôn trọng đạo đức nghề nghiệp và bản quyền, có trách nhiệm khi sử dụng dữ liệu, tác phẩm, giọng hát, hình ảnh của người khác; tuân thủ pháp luật và minh bạch về việc ứng dụng AI khi cần thiết. Cuối cùng, cần bảo vệ bản sắc nghệ thuật và văn hóa, không chạy theo những sản phẩm được tạo ra nhanh chóng nhưng dễ dãi, thiếu chiều sâu cảm xúc, bản sắc dân tộc và trách nhiệm xã hội.

Điều khiến tôi băn khoăn không phải là AI có thể sáng tạo nhanh hơn con người mà là nguy cơ con người phụ thuộc vào công nghệ và đánh mất tiếng nói nghệ thuật của chính mình. AI có thể đưa ra nhiều lựa chọn nhưng người nghệ sĩ phải tự quyết định điều gì có giá trị và chịu trách nhiệm về tác phẩm. Đó cũng là giới hạn đạo đức và phép thử bản lĩnh sáng tạo trong thời đại công nghệ.

Đạo diễn Phạm Vĩnh Khương, nhà sáng lập kiêm CEO Solentic Group:

AI không thể thay thế vốn sống của người nghệ sĩ

AI có thể hỗ trợ đưa một câu chuyện Việt lên màn ảnh nhưng để bộ phim thuyết phục, người làm phim phải hiểu rõ văn hóa và đời sống Việt Nam. Điều quan trọng là cách bộ phim khắc họa con người, cuộc sống và những giá trị văn hóa đằng sau các hình ảnh đó.

Khi chuyển thể một tác phẩm văn học, người làm phim cần hiểu tư tưởng của tác giả, hoàn cảnh sống và động cơ hành động của từng nhân vật. Từ đó, họ mới có thể quyết định chi tiết nào cần giữ nguyên, chi tiết nào cần thay đổi khi đưa lên màn ảnh. AI có thể hỗ trợ phân tích tác phẩm và gợi ý cách thể hiện nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về người làm phim.

Việc xây dựng nhân vật cũng đòi hỏi sự am hiểu đời sống. Quê quán, độ tuổi, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình và môi trường sống đều ảnh hưởng đến cách một người ăn mặc, nói năng và ứng xử. Vì vậy, khi sử dụng AI để tạo hình ảnh hoặc xây dựng nhân vật, người làm phim cần chuẩn bị tư liệu, kiểm tra kỹ thông tin và tham khảo ý kiến của người am hiểu để tránh những chi tiết sai lệch về văn hóa.

Không chỉ hình ảnh, lời thoại, cử chỉ và tâm lý nhân vật cũng cần phù hợp với hoàn cảnh. Cách xưng hô, ánh mắt hay sự im lặng đều có thể thể hiện tình cảm và mối quan hệ giữa con người. Tuy nhiên, không thể áp dụng một khuôn mẫu chung cho mọi nhân vật, mọi vùng miền hay mọi tình huống.

Theo tôi, một bộ phim thực sự có bản sắc Việt là khi khán giả nhận ra con người và cuộc sống gần gũi với mình trong đó. Bản sắc ấy không chỉ thể hiện qua trang phục, cảnh vật hay những hình ảnh quen thuộc mà còn nằm ở cách nhân vật suy nghĩ, hành động và ứng xử.

Hương Giang - Phương Bùi ghi